-Бул окуя бизди Чыгыш Европага алып барат.
40 жыл бою кичинекей Словакия өлкөсү
темир көшөгө артында турган Советтер Союзунун көзөмөлүндөгү
бир нече мамлекеттин бири болгон.
Ал кезде Словакия менен Чехия
Чехословакия деген бир мамлекет болгон.
1989-жылы Чехословакия Советтер Биримдигинин көзөмөлүнөн кутулган.
Алардын коммунисттик апааты бир түндө эле кулаган.
Бирок эгемендик алгандан кийин
эл коогалаңдуу өткөөл жылдарды баштан кечирди.
Олга Рыбарикова жана анын балдары сыяктуу кишилер.
-Мурдагы коммунисттик режим бул системада
жашаган кишилерге өкүмзор мамиле кылган.
Айрыкча эркин жана көз карашы ачык кишилерге.
Мен үчүн эч кандай мүмкүнчүлүк болгон жок,
анткени элдин арасынан бир аз бөлүнө түшсөң эле,
дароо басууга аракет кылышчу.
Чет өлкөгө ээн-эркин чыга алган жокпуз,
сөз эркиндиги деген жок, мүмкүнчүлүктөр өтө чектелүү,
өлкөдө нагыз диктатура орноп турган.
[музыка ойноодо]
-Олга Рыбарикова өмүрүнүн көп бөлүгүн коммунизм кезеңинде өткөрдү.
Ошол катаал жылдарда ал
эки кичинекей баласы - Катарина менен Эрикти
чоңойтуу үчүн күрөштү.
-Советтер Биримдигинде жашаган бала үчүн баары башкача болчу,
анткени сен саясаттын баарын көрбөйсүң... билесизби...
албетте, бала кезиңде маани бербейсиң,
бирок чоңойгондо ушулардын баарын көпкө ойлоносуң.
Бул, чындыгында, жагымсыздык жаратчу
жана, сиз билесизби, көзөмөл өтө катаал эле.
- Мен айрым нерселерди билем, анткени апам ал жөнүндө көп айтчу.
Көксөгөнүмдү жасоого мүмкүнчүлүгүм жок болчу.
Демек, бул - мен элестете албай турган нерсе.
-Мындай системада жашоону баштан кечирбеген кишилер
анын кандай болгонун элестете алышпайт.
- Эрик менен Катарина
коммунизм кулагандан кийинки
башаламан жылдары эс тартышты.
-Демократия кайра орногондо,
Чехословакия кыска мөөнөттүү майрамды башынан өткөрдү.
[шаңданган калк]
Бирок экономика талкаланган эле.
Саясий жемкорлук кеңири жайылып,
жумушсуздук күчөдү.
Чехия аймагы акырындык менен турукташа баштады,
бирок Словакия аймагы артта калды.
Андан кийин 1993-жылы Чехословакия
Словак Республикасы жана Чех Республикасы болуп экиге бөлүндү.
Эми Словакия чындап өзүнчө өлкө болду.
-Коммунисттик жетекчилик империалисттерди,
АКШны, капиталисттерди,... билесизби... коммунисттик системанын
бузулушуна себепчи болгон ар кандай душмандарды күнөөлөп жатты.
Бирок акыры өз каталарыбыз үчүн башка эч ким айыптуу эмес да.
Биз бул каталардан сабак алып,
байсалдуу өлкө болуунун стратегияларын
иштеп чыгууга камындык.
-Словакияга демократия жана эркиндик орногондон бери он жыл өтсө да,
өлкө дагы эле күрөшүп жатты.
2001-ж. жумушсуздук дээрлик 20%га чыкты -
бул Европадагы эң жогорку көрсөткүч.
Жаңы өлкө экономикалык дубалды сүздү.
Словакия эли өз багытын кескин өзгөрттү.
Эл ачык базар реформаларын жандуу колдоп,
анын ичинде 19%дык тегиз салык,
кыйла ийкемдүү эмгек тартиби жана
пенсиялык системаны менчиктештирүү үчүн добуш берди.
Бул өзгөрүүлөр оор болду, бирок 5 жылдын ичинде
жеке ишкерлер каржылоого жаңы мүмкүнчүлүктөр алышты,
көмүскө базар куушурулду жана өлкөгө чет элдик инвестиция келди.
Словакиядагы жумушсуздук 7,5% га төмөндөдү
жана жашоо деңгээли кескин жогорулады.
-Экономика өнүгө баштады.
Словакия коңшулары Чехия, Венгрия жана
Польшанын артында калган өлкөдөн
олуттуу экономикалык реформалардын
2 толкунун жүзөгө ашырган өлкөгө өсүп чыкты.
Бул реформалар 1990-жылдары Словакия өзү артта калган
өлкөлөрдөн кайра озуп кетүүсүнө мүмкүндүк берди.
Ушундай жол менен биз
өнүккөн өлкөлөрдү кууп жеттик.
-Словакия акыры темир көшөгө артындагы өлкөдөн
гүлдөп өсүп жаткан европалык өлкөгө айланды.
Ал эми жеке ишкерликти баштоо да чыныгы мүмкүнчүлүк болуп калды.
Катарина Рыбариковада бир идея бар эле.
Ал айырмалуу маймыл логотиби бар жана
улам кеңейип жаткан Пол Фрэнк брендин Америкадан Чыгыш Европага жайылтмак болду.
- Бул дээрлик 6 жыл мурда болгон.
Биз Пол Фрэнк брендинин адистери жөнүндө эч нерсе билчү эмеспиз,
ошондуктан мен интернеттен дарегин таптым да, Словакия жөнүндө көп нерселерди
жана кызыктырчу бардык маалыматтарды Google'дан жөнөттүм.
Макул, келгиле, чакан презентация жасайлы, анан кандай болоорун көрөбүз.
Балким, алар Словакияга кызыгышаар.
Ошентип, биз Лос-Анжелеске учуп барып, ээлери менен жолугуштук да, иш башталды.
Азыр биз Европадагы жалгыз расмий Пол Фрэнк дүкөнүбүз.
Бул чын эле өтө жеңил болду.
-Коммунисттик режим учурунда, балдарым кичинекей кезинде,
алар мындай нерсеге жетишет деп эч ойлогон эмесмин.
-Биз өзөккү мааниге ээ жаңылануунун 3 баскычын баштан кечирдик.
Алардын бири - борборлоштурулган
пландуу экономикадан
"базар экономикасы" деп атасам боло турган экономикага өтүү эле.
Андан кийин ушул саясий жаңылануу -
тоталитардык мамлекеттен демократияга өтүү,
анын ичинде көз карандысыз Словакияны куруу кадамы болду.
Бардык жаңылануулардын ичинен эң маанилүүсү -
бул патерналисттик камкордуктан
жеке жоопкерчиликке өтүү кадамы болду.
Мамлекеттик патернализм коммунисттик башкаруунун ыплас жүзүн гана көрсөтпөстөн,
батыш жолоюндагы коомдук бакубат
мамлекеттин татынакай жүзүн да камтыйт.
Эгерде сиз жеке жарандардан жана компаниялардан жоопкерчиликти алып,
мамлекетке бере турган болсоңуз, анда социализмдин
башка түрүнө дуушар болосуз, биз мунун коомду уюштуруунун
нагыз туруксуз жолу экенин далилдедик.
Эгемендикке жеткен соң, Словакия Фрейзер институтунун
рейтинги боюнча 81-орунду ээлеген.
2000-ж. ал 3 тепкичке гана көтөрүлүп - 78-орунга чыкты.
Экономикалык реформалардан соң 35-орунга секирди.