[музыка ойноодо]
- Мен "Чизи" фургонун башкарам.
Биз абдан даамдуу ысык сэндвичтерди сатабыз.
-Менин компаниямдын аты - Tamale Spaceship.
Мүдөөбүз - эң даамдуу тамак-ашты бир аз оюн-зоок менен коштоп камсыз кылуу.
-Мен DucknRoll фургонунан көчмө кафе жасап алганмын,
анда Азия стилиндеги Бан Ми сэндвичтерин
жана чыны күрүч сатчумун.
-Бизде тоок тинга, ал пастор жана ла техана бар
Табакка салынчудан альгамбра бар,
ал - Мехико шаарынын өзгөчө тамагына окшош.
-Бул, негизи, биздин көчмө компаниябыз.
Биз баарыбыз ишкерлербиз жана чакан иш ээсибиз.
Биз кардарлар тамак-аштын ар кандай түрлөрүнө ээ болушу үчүн
көбүрөөк мүмкүнчүлүк берүүнү гана көксөйбүз.
-Алар чынында эле кыймылдагы тейлөөнү уюштуруп,
жарык маанайда жана ыкчам иштешет.
Жөн эле чыгып, жегенге бир нерсе алуу жакшы да.
-Көчмө кафелердин иши мен ойлогондой
оңой эмес экенине көзүм жетти.
Мен мурун алар каалаган жерине барып,
төлөөгө даяр кардарларды тейлей алат деп ойлочумун,
бул чындыктан алыс экен.
-Эгер сиз азыр ресторандын жанында токтоткондо кармалсаңыз,
2000 доллар айып пул төлөшүңүз мүмкүн.
Ооба, бул жаза кимдир бирөөнү ишкерликтен сүрүп салмак.
- Мен каалаган жерде сатуу эркиндигине
ээ болгум келет жана
азыр бизде болгон чектөөлөр жок болушун каалайм.
- Биз кылмышкер эмеспиз, жаман кишилер эмеспиз,
бирөөнүн ишин бузалы деп аракет кылган жокпуз.
-Алар бизге дээрлик экинчи сорттогу жарандардай мамиле кылышат.
Биз силердин турмушуңарды жан чыдагыс кылабыз,
анан бир жылдан кийин ишкерликти токтотосуңар дешет.
-Тамак жасап, элди баккысы келген бирөөнүн ишин чектейт деш
такыр акылга сыйбайт, деп ойлойм.
КӨЧМӨ КАФЕЛЕРДИН ЖОЛУНДАГЫ ТОСКООЛДУКТАР
-Улам көчүп тамак-аш сатуу байыркы Грекиядан бери эле бар.
Алар көчөдө куурулган балык сатышкан.
Бул жерде, Чикагодо, көчмө кафе өнөр жайы,
балким, 2010-жылы башталган го деп айтсам болот.
Мында 100дөн ашуун көчмө кафе бар.
Алардын көбү тамак-ашты ашканада гана даярдап,
аларды өзүнчө таңгактап,
анан ошол бойдон көчмө кафеден түз эле сата алышат.
-Биз жаңы баштаган мезгилде, 2010-жылы,
биз салттуу мексикалык тамакты мыйзамдуу түрдө сата алган жокпуз.
[музыка ойноодо]
-Ошентип, биз Мексиканын салттуу тамагын алып,
аны тамалеге айландырдык.
Бул - биздин ашканабыз.
Баары азыр жасалып жатат.
Биз бүгүн болжол менен 1000 тамале жасоону пландап жатабыз
жана бүгүн кечинде бир аз моле соусун
жана башка ичине сала тургандарды да даярдагыбыз келет.
-Өткөн жылы Чикагодо көчмө кафелерде
тамак бышырганга расмий уруксат берилген.
Ошентип, биз 20га жакын көчмө кафелерден биринчилерден болуп
фургондо тамак бышыра баштадык.
Бул жай ресторан иштетүү үчүн зарыл болгон
стандарт нерселерди талап кылат.
Демек, сизге санитардык лицензия керек,
саламаттык сактоо көзөмөлү керек, албетте,
андан тышкары, фургон унааңыз бар болгондуктан,
жыл сайын өрт өчүрүү бөлүмүнөн унааны
текшерүүдөн өткөрүп турууңуз абзел.
-Биз коопсуздукту жөнгө салгыбыз келет, сапатты жөнгө салгыбыз келет,
бирок биз аны ашыкча жөнгө сала турган болсок,
кишилер базардан кете башташат.
Мен - Жон Аренамын, Чикагодогу 45-оодандын кеңешинин мүчөсүмүн.
Мен Чикаго шаарындагы чакан ишкерликти
колдоого көмөктөшкүм келет.
Булар - ишкерлер, алар бизнес ачып жатышат.
Алардын көбү иш жүзүндө
туруктуу ишкерликке жарап калган.
Демек, алар калкты тамак-аш менен тейлөө тармагына киришүүгө
жана байсалдуу болууга шыктандырган сонун өрнөк болчудай.
[музыка ойноодо]
-Чикагодо кыйын болду, анткени фургондогу көчмө кафелерди
ресторандарга атаандаш деп санашчу.
Менин атым - Эрика Харфорд. Мен Юстиция институтунун Ишкердик лабораториясынын
директорунун орун басарымын.
Биз Чикаго шаарында ишкерлик жүргүзүүнү кыйындатып,
ушунчалык мүшкүл жаратып келген мыйзамдарды
өзгөртүүнү жактайбыз.
Көчмө кафе иштеткендер мындагы мыйзамдар өз ишкерлигин ийгиликтүү
жүргүзүүгө толугу менен тоскоол боло алат деп аныкташты.
Негизги нааразычылыктардын бири - аларга жумушка абдан муктаж
болуп турган учурда жумуш орундарын түзүп жаткан коомдун
ийгиликтүү мүчөлөрү катары эмес, кылмышкерлердей мамиле болгону.
-Сиздин куурулган фри картөшкөңүздү мына даяр кылам.
-Көчмө кафелер үчүн эч маңызсыз эрежелер менен нормалар бар.
Көчмө кафелер Чикагодо каалаган жерге токтой алышпайт.
Алар даяр тамак-аш же суусундук саткан ар кандай жерден
60 метрдей алыс токтошу талап кылынат.
Буга ак дасторкондуу ресторандардан тартып,
май куюу бекеттерине чейинки ар кыл ашканалуу жайлар кирет.
- Бул жакта бардык жерде ресторандар бар.
Кээ бир ресторандар бар дейсиз, сиз алардын ал жакта экенин деле билбейсиз,
сиз жөн эле… бирок алар ошол жерде жана
эгер кайсы бир полиция анысын билсе, дароо сизге каршы колдоно алат.
Мисалы, бир кафенин кире бериши 60 метрден жакыныраак аралыкта турат;
бул сизге 2000 доллар жаза, эми сизге кутман күн.
-Мен такыр түшүнбөдүм: санитардык норманы бузсаң - 250 доллар, ал эми
кирпичтен курулган ресторанга 60 метрден
жакыныраак токтотсоң – 2000 доллар жаза.
-Кичинекей көчмө кафеге эмнеге 2000 доллар айып пул салынат -
мен эч качан түшүнгөн эмесмин.
-Бул - жердеги этти эңкейип алып, кайра элге берип жатып
кармалган жоруктан алда канча жогору жаза.
Демек, бул алардын артыкчылык багыты каякта экенин айгинелейт.
-Жакшы, эгер чындап таразаласаңыз,
2000 доллар айрым көчмө кафелер үчүн... билесизби,
алардын 1 аптада араң тапчу кирешеси болушу мүмкүн.
[музыка ойноодо]
-Көчмө кафелер бир жерде 2 сааттан ашык тура албайт деген чектөө коюлган.
-Демек, алар көбүнчө жарым саатты орнотууга,
жарым саатты жыйыштырууга сарпташат,
ал эми кардарларды азык менен тейлегенге өтө аз убакыт калат,
анан аларга кайра башка жерге көчүп барууга туура келет.
-Биздин сатуу убактыбыз абдан аз,
бир жерден куулуп кеттиң дейли, анан кыжаалат болуп,
каякка барам, кайда барам деп отурасың.
Сизге башка орун табууга убакыт өтө аз.
- Мыйзам алардын унаасында ай сайын төлөнүүчү GPS
издөө жабдыгынын орнотулушун талап кылат.
-Көчмө кафелердин кызматкерлеринен
"бул - кызыл ашыкка электрондук билерик тагынууга тете", деген ойду уктук.
- Негедир алар аптанын ар күнкү 24 саатында менин кайда экенимди билиши керек тура.
Мен муну түшүнбөйм, эч качан алган жокмун.
Бул менде чындап эле үй камагында отурганымдай
же ушуга окшош сезимди пайда кылат.
-Кээде өзүмдү баңгизат сатуучудай сезем.
Полициялар чыга калабы деп аңдып турганымдай, билесизби…
бул… Мага, билесизби, полиция жөнүндө дайыма
тынчсыздануунун эч кереги жок. Мен жөн гана тамак-аш сатам го.
-Менин биринчи жолу көчмө кафенин айып пул кагазын алганым
кафени ишке киргизгенден кийинки биринчи жума болду.
Ошондон баштап, мен токтотоордон мурун 60 метр
алыс экенимди текшерүү үчүн ченегич тасма
менен чыгып ченеп келем.
Бул туруктуу паранойя болду. Мен өзүмдү баңгизат сатуучудай сездим.
- Шаарда бул көчмө кафелердин лицензия процессинен өтүүсүндө
алардын лицензия алуусу жана тийешелүү жабдылышы үчүн
өтө натыйжалуу иш тизими жок.
Лицензия алуу үчүн айлар, айлар, айлар жана жылдар талап кылынышы мүмкүн.
Канчалык аракет кылсам да, лицензия ала алган жокмун
деп каныйлаган көп кишилерди учураттым.
-Аларда өздөрүнөн эмне талап кылынаары тууралуу таасын маалымат жок.
-Жума сайын мэрияга барып, ушул кагаздарды,
ушунча кагаздарды алып барасыз, анан алар:
“Ой жок, сага бул керек эмес,
сага башка нерсе керек” дешет.
Ойлоп көрсөңүз, жума сайын. Ошентип, узак убакытка созулат.
-Алар мыйзамды так аткарып, анын өзгөчөлүгүнө ылайык иш кылып,
анан кандайдыр бир жарабаган себеп менен
өтүнүчү четке кагылганда,
алардын ушунчалык нааразы болгонун элестете да албайм.
- Мен үчүн бул чын эле тозокко кирип чыкканымдай болду.
Жөн эле, билесизби, тозокту баштан кечиргенимдей болду;
мен үчүн артка жол дагы жок болчу.
Ага чейин чоң инвестиция жасап салгам.
-Эгерде мэрияда же бизнес тармагында лицензия алуу процессин
тездетүүгө жардам бере турган
кимдир бирөөнү билсеңиз, бул жардам берет.
Бирок, тилекке каршы, эгерде сизде андай байланыштар жок болсо,
анда сиз бардык бюрократиялык лентага жана кагаз иштерине кирип кетесиз.
[музыка ойноодо]
- Көчмө кафелерге карата чектөөлөрдүн көпчүлүгү
атаандаштыкка абдан каршы келет.
-Бизде кадам сайын жанаша жайгашкан ресторандар бар,
бирок азык сунуштачу көчмө кафелер
бул ресторандар менен азыр атаандаша алышпайт.
Бир ресторан башка ресторанга
60 метрден жакын аралыкта ачылбайт деген мыйзам
шаарда кабыл алынды деп элестетип көрүңүз.
Ушуну айтаар элем: лицензиялоо мыйзамынын ыплас жана чакан сырларынын бири -
аны кардарлар каалачу болсо, сейрек учурларда гана каалашмак.
Бул мыйзамдарды ошол өнөр жай тармагынын кеңештеги өкүлдөрү
лобби кылып чыгышат, анткени бул - өз сазын коргоонун
жана атаандаштарын четтетүүнүн аргасы.
-Бул мыйзамды турак-жай ресторандарынын
кызыкчылыгын коргогон лобби тобу жазган.
Лоббичилер мыйзам жазылып жатканда кеңеште болушкан,
алар лоббини бекем уюштуруп, күбө катары көрсөтмө беришкен.
-Чындыгында шаардык кеңеште өздөрү
ресторандарга ээ болуп, көчмө кафелерге
мыйзамдык уруксат берүүгө көңүлү чаппаган депутаттар да бар.
-Шаардык бийликте канчалык ыйгарым укугуңуз жана таасириңиз бар болсо,
сиз ошончолук байсалга жетесиз.
Демек, таанышы же акчасы жок жөн эле жүргөн чакан ишкер
анчейин алыска деле бара албашы ыктымал.
- Акыр аягында, мындан кардарлар өтө жабыр тартышат,
анткени алар кымбатыраак баа төлөп, бирок тандай тургандары азыраак болот.
-Мен, кардар катары, түштөнүү үчүн акчамды жумшаган чагымда,
тандай алышым керек.
-Эгерде көчмө кафе же ресторан жабылчу болсо,
бул окуя тамак-ашты кайсы жакта сатууну шаар бийлиги чечкендиктен эмес,
сунушталган тамак начар болгондугунан улам орун алууга тийиш.
-Билесизби, капитализм - бул эң мыкты өнүмдүн жеңиши,
эң сонун тейлөө кызматынын жеңиши дегендик…
-Мен Капрезе сэндвичин алам. -Мен дагы!
-Эгерде 2 сэндвич дүкөнү жанаша турса,
алардын бири экинчисине караганда жакшыраак иштейт,
турмуш агымы - ушундай.
Көчмө кафе менен салттуу ресторан жанаша турса деле
так ушундай көрүнүш келип чыгат.
[музыка ойноодо]
-Көчмө кафелер адамдарды үйлөрүнөн чыгарып,
жамаат ичине кошот, жөө жүрүштү көбөйтөт.
Бул - көчмө кафелердин өздөрүнө эле эмес,
бир катар ишкердик топторго да пайдалуу.
-Көчмө кафелер эң сонун тамактарды сунушташат,
бул - сиздин айланаңыздагы кадимки түштөнүү жайларынан жагымдуу.
- Менимче, бул даамдуу. Мага ар түрдүүлүк жагат.
Мага пицца менен тако жана табигый, вегетариандык тамактар,
ямайка тамактары, алардын ар кандай түрү бар экени жагат.
-Тоок, кабырга, калемпирлүү стейк, өгүз куйругу, сом балык…
-Бул жерде көчмө кафе бар экенине кубанам.
-Тандоолордун болгону жакшы, андыктан мен баарына макулмун.
-Ишкерлик жана чакан ишкерлик
экономикабыздын кирешесин жаратат.
Өлкөбүздө өндүрүлгөн нерселердин
70%ы жумушчуларынын саны 500дөн ашпаган
ишканалардан чыгат жана көп ишканаларда
жумушчулардын саны 25ке деле жетпейт.
-Ошентип, оболу менин чакан көчмө кафем бар эле.
Мен өзүм жана жарым күндүк кызматкерим иштечүбүз.
Ал эми азыр ресторанымда 5-6 кишини жумуш менен камсыз кылам.
-Биз иш баштаганыбызда, өнөктөшүм экөөбүз гана болдук.
Азыр 5 кишилик эмгек тобум бар, өзүм да ишке салым кошуп келем.
Мен - жумуш ордун түзүү булагымын.
-Алар унаада тамак бышырууга жана мыйзамдуу унаа токтотчу
жайга унаа коюуга мүмкүндүк алууну көксөшөт.
-Эгерде шаар бийлиги унаа токтотчу жайлар боюнча чектөөлөрдү алып салса,
менимче, биз үчүн бир топ жеңил болмок,
анткени ал чын эле жакшы киреше табуу мүмкүнчүлүгүбүздү чектеп салып жатат.
-Мен шаардын борборундагы мыйзамдуу
унаа токтотчу жайга барып, көчмө кафемди жайгаштырып,
азык сатуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгум келет.
-Эгерде алар калк көп жыйылчу жерге көчмө кафе аймагын түзүп эле коюшса,
анда тим эле укмуш болмок.
-Бул - Чикагодо ишкерликти
кантип өнүктүрөбүз, Чикагодо чакан ишкерликти кантип арбытабыз
деген маселенин талкуусу болушу керек.
Мына ошондо экономикабыз эң күчтүү болот
жана ишкерлерге эреже-буйрук аркылуу биз бул жерде иштешиңерди каалабайбыз
деп айтылбашы керек.
-Биз баарыбыз алдыга кадам таштап, ишкерликти баштоонун
кандай каармандык экенин өзгөчө сый-урмат менен баалайбыз.
Ишкерлик демилгенин бардыгы жеке өзүңүзгө жана
турмуштук нагыз ой чабытыңызга байланыштуу.
-Бизге муну реформалоо керек, биз ачык атаандаштыкка жол ачууга муктажбыз,
биздин өлкөбүздүн артыкчылыгы - дал мына ушунда.