- Ааламдашуу доору бүттү.
Соода дефицитинин көп жылдарга созулуп,
жумуш орундарыбыздын чет өлкөгө кетип жатышы
бизди терең ойго салууда.
Эмне үчүн экономикабыздын тагдырын башка мамлекеттердин барымтасына салабыз?
Эмне үчүн бизге керектүү нерселердин баарын ушул жерде
Америка Кошмо Штаттарында жасоого болбойт?
Эмне үчүн экономикалык көз карандысыздыкты тандоого болбойт?
Бул күчтүү жаңы идея.
Мунун анчалык деле жаңы эмес экенин эске албаганда...
Чындыгында мындай аракеттер буга чейин эле болгон
жана анын бир кичинекей кемчилиги бар.
Бул толугу менен тескери натыйжага алып келет.
[музыка ойноодо]
Эл аралык соода.
Ал ушунчалык кызыктуу...
макул, муну укканда жаздыкка кыйкыргың келип кетет чыгаар.
Толугу менен түшүнүксүз.
Экономика ушундай болот.
Бирок бир жагдай бар:
Эгер биз сооданы түшүнсөк,
ал экономиканын калган бөлүгүн
түшүнүүнү бир топ жеңилдетет.
Анткени ал ачык-айкын көрсөткөн принцип боюнча:
Байлык жөнүндөгү табигый туюмдарыбыздын көбү... туура эмес.
Муну менен эмнени айткыбыз келет?
Алгач мындан баштайлы:
Акыркы болжол менен 70 жылда
дүйнөдөгү эл аралык соода
тагыраак айтканда, товар
же кызматтардын бир өлкөдө жасалып,
экинчи өлкөгө сатылышы эбегейсиз өстү.
Жана ошол эле убакта
дүйнө болжол менен 10 эсеге байыды.
Бирок, албетте, бул
ошол байлыктын баарына соода себеп болду дегенди билдирбейт.
Анткен менен, бул соода өсүш үчүн
жаман эмес дегенди билдирет.
Чындыгында, Дүйнөлүк Банктын маалыматтары боюнча,
1990-жылдан бери соода кирешени
дүйнө жүзүндө дээрлик 25%га, ал эми
дүйнөнүн эң жакыр бөлүктөрүндө болсо 50%га жогорулаткан.
АКШда ар бир беш жумушчу орундун бирөөсүнүн
эл аралык соодага кандайдыр бир деңгээлде тиешеси бар.
Жана чындыгында,
өлкөнүн 80ден ашуун алдыңкы, бирок бүт нерседе
бир пикирге келе албаган экономисттеринин сурамжылоосу
эркин соода болбосо, өлкө жакшыраак болот деген
бир да адамды таба алган жок.
Мунун баары... карама-каршы көрүнөт, туурабы?
Акчабыздын бир бөлүгүн чет өлкөгө жөнөтүү
бизди кантип байытат?
Эгер бул кызыктай сезилсе, мындайча ойлонуп көрүңүз:
Өзүңүздү өзүңүз толук камсыз кылууну чечтиңиз дейли,
азык-түлүктү өзүңүз өстүрүп, кийимиңизди өзүңүз тигип,
керектүү энергияны өзүңүз өндүрөсүз.
Башкача айтканда, Вермонтто жашап жатам деп элестетиңиз.
Негизи, муну кылсаңыз болот,
бирок ал буюмдардын сапаты
сатып алганыңызга караганда
жаман болуп калышы мүмкүн...
аны жасаганды билген адамдан сатып алганга караганда.
Ошондой эле, сиз өзүңүз жакшы жасаган нерселерди
сатуу аркылуу көбүрөөк
акча табуу мүмкүнчүлүгүңүздү колдон чыгарасыз.
Ошондуктан азыркы заманда көпчүлүгүбүз антип жашабайбыз.
Анткени тескерисинче башкалар менен соода кылганда,
көбүрөөк акча таап, сапаттуураак товар, кызматтарга ээ болобуз.
Айтайын дегеним, COVID учурунда өз чачыбызды
өзүбүз кандайча кыркканыбыз эсиңиздеби?
Бул жолдун дагы бир пайдасы бар:
сиздин жумушуңузду алууга
канчалык көп адам аракет кылса,
атаандаштык канчалык күчтүү болсо,
баалар ошончолук төмөн болот.
Эркин сооданын артында дал ушул принцип турат.
Дүйнөдөгү бүт адамдарга колунан келген эң жакшы ишин жасоо мүмкүнчүлүгү берилсе,
чыгымдар төмөнүрөөк
жана товарлар сапаттуураак болуп, баарыбызга пайдалуу болот.
Мындан бүт баары утат!
Макул...ушул сыяктуу.
Чындыгында, уткандар да, утулгандар да болот.
Анын себеби мындай:
Соода жалпы өлкө үчүн пайдалуу деп ишенимдүү
айткан экономисттердин көбү ошол эле учурда
соода ар бир адамга пайда алып келбеши мүмкүн дешет.
Чет элдик атаандаштыктын күчөшү америкалык компанияларды
бизнестен сүрүп, адамдар жумушсуз калышы мүмкүн.
Алсак, Америка Кытай менен соодасын кеңейткенде,
өлкөнүн айрым аймактары өзгөчө катуу соккуга дуушар болгон.
Өлкөнүн бир кездеги өркүндөгөн аймактары
азыр арбак шаарлардай сезилет.
Адамдар бардык мал-мүлкүнөн ажырады.
Булардын баары келишимди бузууга түрткү болчудай.
Эгер соодадан америкалыктардын
эң аялуу катмары жабыркап жатса, анын эмне кереги бар?
Суроонун татаалдашуусуна даярсызбы?
Анткени америкалыктардын аялуу катмары үчүн
эркин соодадан да жаманыраак кырдаал...
эркин соода токтогондо келип чыгат.
Изилдөөлөр көрсөткөндөй,
соодага чектөөлөр киргизилсе, америкалыктарга баалар кымбаттайт,
өзгөчө эң жакыр америкалыктарга эң көп жогорулайт.
Чындыгында, эсептөөлөр боюнча, бажы салыктарынан улам
эң жакыр америкалыктар эң байларга салыштырмалуу
кирешесинен беш эсеге көбүрөөк жоготушат.
Эми, балким бул жумуш орундарын коргоого татыйт чыгаар,
бирок...абал ушундай.
АКШ 2018-жылы чет элдик
болот менен алюминийге бажы салыгын киргизгенде,
эсептөөлөр боюнча, болот өндүргөн адамдар үчүн
1000 жумуш орду түзүлдү...
бирок болотту пайдаланган тармактарда жумуш орундары 75000ге кыскарды.
Анткени, чийки заттын баасын кымбаттата турган болсоңуз,
бул бизнести артка тартат...
жана жумуш орундарын да.
Мунун баары бизди бир жыйынтыкка алып келет:
Булардын эч бири жөнөкөй эмес.
Соодага байланыштуу кандай чара көрсөк да,
анын сөзсүз чыгымдары болот.
Мындан эки суроо келип чыгат:
Биринчиси: кайсы жолдун зыяны эң төмөн болот?
Жана экинчиси:
кайчылаш отко туш болгон адамдарга жардам берүү үчүн эмне кыла алабыз?
Анткени бул жерде оңой варианттар жок.
Эгер биз толугу менен Вермонтко барууну чечпесек эле.
Бирок, ишенип коюңуз, сиз эч качан бүтүндөй Вермонтко барбайсыз.
[жеңил жагымдуу музыка]