Singan deraza anglashilmovchiligi
Tabiiy ofatlar, terroristik hujumlar va urushlar
bitta umumiy xususiyatga ega:
ular juda katta talofot yetkazadi.
Lekin har safar tabiiy ofat,
yoki terroristik hujum,
yoki urush sodir bo'lganda,
«oyning yarmi yoruq» deydiganlar albatta topiladi.
Ularga ko'ra bu iqtisodiyot uchun foydali, chunki yangi ish o'rinlari yaratiladi.
Tabiiy ofat, terroristik hujum, yoki urush sodir bo'lganda,
vayron bo'lgan narsalarni tiklash uchun mablag' sarflashimizga to'g'ri keladi.
Bu «singan deraza anglashilmovchiligi»ga misoldir.
Bu anglashilmovchilikni Frederik Bastia o'zining XIX asr boshlarida yozgan
«Nima ko'rinadi yoki ko'rinmaydi»
asarida tushuntirib bergan.
Uning asosiy ma'nosi — vayronalik farovonlikka eltmaydi.
Vayronalik farovonlikni barbod qiladi.
Do'kon egasini tasavvur qiling.
Do'konning deraza oynasi bor.
Qayerdandir bir bola keladida, deraza oynasiga qarata tosh otadi.
Deraza oynasi sinib, singan bo'laklari har yoqqa sochiladi.
Do'kon egasining ta'bi xira bo'ladi. Nega? Chunki uning deraza oynasi sindi.
U oyna soluvchi ustani chaqirib,
yangi oyna qo'ydirish uchun unga pul to'lashi kerak.
Kimdir kelib sizga: «Hechqisi yo'q,
bu kim uchundir ish yaratganidan xursand bo'lishingiz kerak»,
deb aytishi mumkin.
«Siz yangi oyna uchun pul sarflaysiz.
Oyna soluvchi usta bundan daromad topadi.
Keyin u shu pulni restoranda sarflashi mumkin.
Yoki u yangi kiyim-kechak sotib olishi mumkin.
U pulni o'ziga yoqqan narsalarga sarflashi mumkin.
Bu boshqalar uchun ish yaratadi.
Bu pul aylanib, shu bola
derazaga tosh otgani
ortidan hammamiz ozroq boyiymiz.
Biz bor yo'g'i deraza oynasini almashtirdik xolos».
Keling, bir o'ylab ko'raylik, agar shu
rostdan ham yaxshi fikr bo'lsa,
unda qaysi siyosiy strategiyadan foydalanish kerak?
Mulk va boshqa narsalar
vayron qilinishining oldini olish o'rniga
biz tosh bilan qurollangan bolalar to'dasini yollab,
ularga derazalarni sindirishni yoki boshqa
mulklarni vayron qilishni aytishimiz kerak.
Nega deganda, agar bular qo'shimcha xarajatni talab qilsa,
bu daromadimizni va, o'z navbatida, farovonligimizni oshiradi.
Bu yo'l farovonlikka eltadi.
Narsalarni sindirish, ularni vayron qilish,
keyin ularni almashtirish uchun mablag' sarflash.
Bunday fikr yuritganda biz diqqatimizni faqat
bizga ko'rinadigan narsalarga qaratamiz,
bizga ko'rinmaydigan narsalarni esa hisobga olmaymiz.
Agar do'kon egasiga deraza oynasini almashtirish zarur bo'lmaganda edi,
u mablag'ni nimaga sarflashi mumkinligi bizga qorong'u.
Balkim, u kostyum sotib olardi.
Bu tikuvchiga daromad olish imkoniyatini yaratardi.
Tikuvchi pulni boshqa biror narsaga sarflashi mumkin edi.
U oziq-ovqat xarid qilishi mumkin edi.
Bu oziq-ovqat do'koni egasiga daromad olish imkoniyatini berardi.
Balkim, u mablag'ni tejar edi.
Keyin u mablag'ni boshqa kimgadir yangi
biznes faoliyati yuritish uchun qarz qilib berishi mumkin edi.
Yoki u mablag'ni boshqa maqsadlar uchun
sarflashi va bu boshqalar uchun ish o'rinlari yaratishi mumkin edi.
Deraza oynasi esa hali ham butun bo'lar edi.
Agar deraza oynasi sinmaganda edi, bu qo'shimcha faoliyatlar
manfaat keltirgan va
keltirishda davom etavergan bo'lar edi.
Jamini solishtirganda, jamiyatda bir dona deraza oynasi kamayadi.
Biz har safar resurslarni yo'q qilganimizda,
biz boylik yaratmasdan
narsalarga qiron yetkazgan bo'lamiz.
Vayronalik emas, balki ishlab chqarish farovonlikka
olib kelishini yodda tutishimiz darkor.