-Қайырлы кеш,Боуи мырза!
Тыңдаңыз,қазірдің өзінде Қоршаған ортаны қорғау агенттігімен проблемамыз көп.
Ары қарай осында қалсаңыз,
кеңістікаралық сауда формаларын толтыруымыз керек.
Нью-Джерсиге немесе бәлкім, Канадаға қоныс аударсаңыз,
біз үшін жақсы көмек болар еді.
-Осылай істегеніңіз жөн, көп рақмет,Рэй!
-Сіз Құдайсыз ба?
-Тек анам жағынан,бірақ біз бұл туралы айта бермейміз.
Шын мәнінде жылына бір не екі рет қана жоғарыдағы мерекелерге қатысамыз.
-Онда...құры!
[музыка ойналуда]
-Сәлеметсіз бе! Мен Эндрю Хитонмын, ал сіз EconPop -
танымал мәдениеттің шөмелесінен экономикалық
инені іздейтін шоуды көріп отырсыз. Және кейін сол инені сізге тығатын.
Елестер! Олар сондай қорқынышты.
Олар түнде біздің үйге кіріп, көршімнің сырасын ішеді,
раковинада лас табақтарды қалдырады,
содан кейін дәретхананың отырғышын түсіруді ұмытып кетеді.
Елестер-менің көршімді ашуландыратын
барлық істің себепшісі,
ал ол осы паранормальды құбылыстарды менен көреді.
Бірақ бұл - елестердің ісі. Сонымен,кімге хабарлассам болады?
[музыка ойналуда]
Дұрыс, досым Джимге!
Джим ыдысыңды раковинада қалдырып кеттің деп ызыңдамайды.
Сонымен қатар,ол да «Елес аулаушылар» фильмін ұнатады,бұл-менің сүйікті фильмдерімнің бірі.
1980 жылдары түсірілген классикалық еңбекте
эктоплазма,шумер құдайлары,кәсіпкерлік
-өте белсенді шенеуніктердің тұзақтары көрсетілген.
Кәсіпкерлік - мүмкіндікті байқау,
тәуекелге бару,мәселелердің инновациялық шешімін іздеу
және ең соңында пайда табу.
Фильмнің басында
кейіпкерлер елестер мәселесін жақсы білді.
Бірақ олар көп әрекет ете қоймады,
өйткені олардың ыңғайлы,жұмсақ академиялық жұмыс орындары болды.
-Өз басым университетті жақсы көрем.
Онда ақша төлейді,мүмкіндік берді-
бірдеңе өндірудің қажеті жоқ.
Ешқашан университеттен шықпайсыз.
Сыртта не болып жатқанын білмейсіз.
Мен жеке секторда жұмыс істеп көрдім. Олар нәтиже күтеді.
-Оларды жеке секторға күш- кіргізгеннен кейін,
олар тәуекелге бел буып,өз компаниясын құруға шешім қабылдайды.
Тәуекелге бару-кәсіпкерліктің маңызды аспектісі.
Көптеген стартап- компаниялар сәтсіздікке ұшырайды.
Мысалы,менің бір реттік баспалдақ
жасайтын компания туралы идеям сәтсіз болып шықты.
Шынымды айтсам,көп адам кетті.
Бизнесті бастаудың өзі-тәуекел,
себебі көп жағдайда өзіңіздің
қалыпты,үйренген жеріңізден кетесіз,
ал идея сәтсіз болуы мүмкін.
Бұл-сонымен қатар үлкен қаржылық тәуекел.
Дэн Айкройдтың кейіпкері Рэй «Елес аулаушыларды»
бастауға несие алу үшін үйін кепілге қояды.
Бизнесі жүрмесе,
ол банкрот болып, бәрінен айырылатын еді.
-Сіз бұған ешқашан өкінбейсіз, Рэй!
-Бұл ата-анамнан қалған үй еді. Мен сол үйде тудым.
-Үйіңізден айырылмайсыз.
Қазір бәрінің басында 3 ипотека бар.
-Жігіттерге басқа фирмадағы секілді
бірініші күннен бастап табыс табасыңдар деген кепілдік берілмеді.
Бірақ тәуекел тас жарады, үлкен тәуекелдің жемісі де тәтті.
Бизнес сәтті жүрсе, олардың табысы да жоғары болмақ.
«Елес аулаушылар» - жаңашыл топ.
Рэй мен Эгон елестерді ұстайтын құрылғы ойлап табады.
Билл Мюррей Сигурни Уивердің көңілін тапқысы келеді
және осы мақсатта мұқият, креативті жұмыс істейді.
Қалай болғанда да,елес аулайтын мүлде жаңа сала пайда болады.
Және ол жұмыс істейді! Олар ақша табады және көп табады!
Олардың қонақ үйдегі елес аулайтын алғашқы жұмысы
нарықтық экономиканың маңызды әрі қиын аспектісін көрсетеді.
Бұл адамдарды іске қаншылықты күш жұмсағаны үшін емес,
басқаларға әкелген құндылығы үшін марапаттайды.
-5000$? Мен бұлай болады деп ойламадым. Төлемеймін.
-Жақсы, жарайды.Біз онда оны қайта орнына қоя салайық па?
-Жақсы, сөйтейік, доктор Венкман.
-Жоқ, жо-жоқ. Жақсы! Қалағаныңызды беремін!
Экономистер мұны «субъективті құндылық» деп атайды.
Жылтыр гауһар тастың бағасы нан мен судан жоғары болуының себебі де-осы.
Өкінішке қарай,елес аулаушыларға
ең үлкен тосқауыл клиенттердің жетіспеуі емес,
Қоршаған ортаны қорғау агенттігі болды.
Ал кеңістікаралық Шумер құдайы аса үлкен кедергі емес еді.
Сіз әлемді құртқысы келетін зұлым,
аса қуатты ұйымнан қорыққан боларсыз,
бірақ елес аулаушылардың Гозерді жеңгенін,
ал олар тек Уолтер Пекті
ұстап алғанын да ұмытпағаныңыз жөн.
Ол қазір зейнетақы алып жүрген шығар.
-Мұнда не істеп жатқандарыңызды білсек қайтеді.
Шынын айтқанда,ақпарат құралдарында қорқынышты әңгіме көп,
сіздердің қоршаған ортаға тигізген әсерлеріңізді
бағалағанымыз жөн болар.
-Уолтер Пек-шаш ал десе бас алатын бюрократ,
жағынан тартып жібергіңіз келетін агенттіктің жағымпаз қызметкері.
Оның жұмыс берушісі- Қоршаған ортаны қорғау агенттігі,
ол 1970 жылы АҚШ президенті
Ричард Никсонның жарлығымен ластануға қарсы тұру үшін құрылған.
Экономистер мұны «теріс сыртқы әсер» деп атайды.
Теріс сыртқы әсер-сіздің кейбір әрекеттеріңіздің
қатысы жоқ үшінші тарапқа шығын келтіруі.
Елестерді аулауға арналған протон пакеттері
түтін шығарады делік. Бұл - теріс сыртқы әсер.
Теріс сыртқы әсерді мәмілеге келу арқылы шешуге болады.
Кейде ластану туралы сөз қозғалғанда,
оның болуы да,болмауы да мүмкін. Және бұл рас.
Барлық автокөліктерге, астық жинайтын тракторларға,
электр энергиясын өндіретін
станцияларға тыйым салсақ, ластану болмайды.
Мен бұған көнбеймін.
Қайтадан орта ғасырға оралып,
кәді өсіріп,
твиттерімізді жеткізу үшін көгершіндерді қолданып,
35 жыл өмір сүргіміз келмесе,бұл түтіндерге толығымен қарсы бола алмаймыз.
Біз осы мәміленің қандай болатынын анықтауымыз керек.
Агенттіктің бір мәселесі: ол теңдеуді
экономикалық мәміледен «қылмыскерлер мен қылмыскер еместерге» өзгертеді.
Пек елес аулаушыларды эмиссияң үшін салық саламын
деп қорқытпайды,оларды түрмеге қамаймын деп қорқытады.
-Кешіріңіз, бұл жеке меншік.
-Мынаны өшір.Мұның бәрін өшір.
-Мен ескертіп тұрмын. Бұл машиналарды өшіру
өте қауіпті.
-Мен саған ненің қауіпті екенін көрсетем. Сен кем дегенде алты экологиялық
заң бұзушылық үшін федералды жауапкершілікке тартыласың.
Қазір не мыналарды өшіресің, не оларды біз өшіреміз!
-Тағы да агенттік халықтың денсаулық
мәселесін микроменеджмент арқылы шешуге бейім.
Үкімет тарапынан зауыттардың ауаға
немесе өзенге қанша ластаушы зат шығара алатындығының анықталуы-өзінше бір нәрсе.
Ал мұны қалай істеу
керектігін айтуы-басқа нәрсе.
Кәсіпорындарға қалай жұмыс істеп,
белгілі бір компоненттерді қаншалықты жиі тазалауы,
қандай машина мен қандай еріткішті қолдануы және т.б.
туралы күрделі ережелер мен реттеулер жасасақ,
бизнеске өз бетінше біз қалаған
қоғамдық денсаулық сапасына сәйкес
жақсырақ шешім табуына кедергі келтіреміз.
Мысалы, 1975 жылы агенттік
эмиссия көлемін азайту үшін барлық автомобильдерге платинадан
жасалған каталитикалық түрлендіргіштердің орнатылуын міндеттеді.
Америкалық автокөлік өндірушілері бұл бастаманы қолдады,
өйткені бұл каталитикалық
түрлендіргіштерді әзірлеуге көп ақша жұмсады.
Жапондық автокөлік өндірушілер балама технологияны қолданып,
басқа жолды таңдады.
Олардың автокөліктері агенттіктің эмиссиялық нұсқауын қанағаттандыратындай,жеткілікті деңшейде таза болды.
Бірақ олар да каталитикалық түрлендіргішті орнатуға мәжбүр болды,
сөйтіп америкалық тұтынушыларға бағаны көтерді,бәсекелестік төмендеді
және ресурс ысырап болды.
Фильмде агенттік «Елес аулаушыларды» жабады және осылайша
бүкіл қала елеске толып кетеді.
Мұны экономистер «күтпеген салдар» деп атайды.
Ақыр соңында,бәріміз
таза орта мен инновацияны қалаймыз.
Мәселе мынада,әр нәрсенің өзіндік құны бар бұл әлемде
қалайша екеуіне де қол жеткізе аламыз?
Ал келесі жолы пәтерім елеске толып кеткенде,
кімге хабарласамын? Агенттікке емес, елес аулаушыларға.
Немесе дәлірек айтқанда,Дэн Айкройдқа. Ол шынымен де мұны шеше алады.
[музыка ойналуда]