Heç düşünmüsünüzmü ki,
nəyə görə dövlətlər
borclarını ödəmək,
və ya evsizləri yedirtmək,
yaxud işsizliyi və ya bununla əlaqədar hər hansı bir problemi
həll etmək məqsədilə sadəcə olaraq daha çox pul çap edə bilmirlər?
Bu, sizə bir qədər axmaq
sual kimi görünə bilər,
lakin düşünürəm ki,
bu, insanların soruşmaqdan utandıqları suallardan biridir.
Lakin insanları maraqlandıran sualların sonu yoxdur.
Bu sualın cavabını qısaca olaraq bir söz ilə ifadə etmək olar –
inflyasiya.
İnflyasiya "valyutanın dəyərinin
itirilməsi ilə nəticələnən,
pul kütləsinin artımı ilə
əlaqədar qiymətlərin ümumi
səviyyəsində daimi və əhəmiyyətli artım" kimi tərif edilir.
Lakin bu məsələyə qayıdacağam.
Əvvəlcə, pulun
nə olduğunu müəyyən etməliyik…
Bu sual sizə sadə görünə bilər,
lakin anlamalı olduğunuz şey pulun heç bir
daxili dəyərinin olmamasıdır.
Bu o deməkdir ki, pulun
öz-özlüyündə faktiki dəyəri yoxdur.
O yalnız malları ala bildiyi
üçün dəyərli hesab olunur.
Lakin əgər siz kimsəsiz adaya düşmüsünüzsə,
pul tamamilə yararsız olacaq.
Pulun yalnız biz dəyəri olduğuna
inandığımız üçün dəyəri var.
Bu, Tinkerbel Effekti adlanır,
bunu "Vsauce" kanalından öyrənmişəm.
Tinkerbel Effekti yalnız mövcud
olduğuna inandığımız üçün
mövcud olan bir şeyi təsvir etmək üçün istifadə edilir.
Və pul ilə olan vəziyyət də eynidir.
Fərziyyə ilə danışsaq,
əgər insanlar birdən pulun
dəyərinin olmadığına inansaydılar,
pulun dəyəri olmayacaqdı.
Əlbəttə, bu, həmişə belə olmayıb.
Pul minilliklər boyu mövcud olub
və ilk dəfə əmtəə pulu
formasında istifadə edilib.
Ticarətdə duz, ədviyyatlar,
atlar və silahlar kimi
faktiki dəyəri olan mallardan, həmçinin texniki olaraq heç bir
daxili dəyəri olmayan,
lakin nadir olduqlarına görə
universal olaraq pul kimi qəbul edilən
qızıl və gümüş kimi qiymətli metallardan istifadə olunurdu.
Bundan sonra pulu təmsil edən mübadilə vasitəmiz yarandı.
Hər şeyimizi yanımızda daşımaq çətin ola bilər,
pulu təmsil edən vasitə daha mənalıdır.
Siz sadəcə qızılınızı banka verirsiniz
və onlar həmin əşyanı sizin üçün təhlükəsiz saxlayır
və əvəzində həmin qızılın sizə məxsus olduğunu
təsdiq edən sənəd verir.
Buna görə də bu kağız parçaları
pul kimi istifadə edilə bilər,
çünki hər kəs istənilən vaxt gedib qızılı geri ala bilər.
Lakin bu gün
demək olar ki, dünyanın bütün
ölkələri fiat puldan istifadə edirlər.
Fiat pul, pullarının dəyəri olacağına dair hökumətə inanc
və güvən tələb edir.
Əgər nisbətən gənc bir ölkəni
nümunə kimi götürsək,
Amerika Birləşmiş Ştatları 200 il ərzində
3 monetar sistemin hamısını keçib.
1972-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatları
Avropa pulundan istifadə etməyi dayandıranda,
1792-ci ilin Sikkə Qanunu ilə
ABŞ dollarının əsası qoyuldu.
ABŞ dolları ilkin dövrlərdə
əmtəə pulu formasında,
yəni qızıl, gümüş və mis sikkələr şəklində idi.
Sikkələr faktiki olaraq əsl
qızıl, gümüş və misdən hazırlanırdı
və sikkənin üzündəki dəyər
onun hazırlandığı metalın
dəyəri ilə tam eyni idi.
Ölkə 1900-cü ildə Qızıl
Standartı Aktı ilə əmtəə
və pulu təmsil edən vasitələrin qarışığı olan sistemə keçdi.
Hökumət istənilən vaxt qızıl ilə
mübadilə edilə bilən dollar əskinasları buraxdı.
Qızıl Standartı əksər ölkələrin həmin vaxt istifadə etdiyi pulu
təmsil edən mübadilə vasitəsi növüdür.
Bu, ölkələr arasındakı valyuta
məzənnəsini dəqiqliklə
hesablamağın effektiv üsulu idi.
Məsələn, qızılın bir qramı
Britaniyada 1£, Amerikada isə 1.50$ idisə,
bu zaman 1 funtun 1.50 dollara bərabər olduğunu asanlıqla təyin etmək olar.
Qızıl sikkələrin istehsalı
dayandırıldı, gümüş isə
digər sikkələrin arasından silindi və
beləliklə, Amerika Birləşmiş Ştatlarında
əmtəə puluna faktiki son qoyuldu.
1971-ci ildə Riçard Nikson
Qızıl Standartını rəsmi şəkildə dayandırdı
və ABŞ fiat pula keçdi.
Beləliklə, bu gün pulun arxasında
qızıl və ya buna oxşar dəyərli heç bir şey dayanmır.
Əvvəlki suala geri qayıdaq.
Təklif və tələb qrafiki bunun nə üçün
qiymətlərdə artıma səbəb olduğunu göstərir.
İqtisadiyyatda daha çox pul
mal və xidmətlərə tələb əyrisinin
hərəkətinə səbəb olur.
Lakin bu, iqtisadi istehsalın
həcmində artım ilə müşaiyət olunmadığı
üçün qiymətlər artmalıdır.
İndi isə belə baxaq -
əgər hökumət milyon dollar çap etsəydi
və onu ölkədəki hər kəsə versəydi,
hər kəsin çölə çıxıb
idman avtomobili almasına səbəb olardı...
lakin ölkədə sadəcə məhdud
sayda idman avtomobili var,
ona görə də ediləcək məntiqli şey
idman avtomobilinin qiymətini artmaqdır.
Bunu göstərmək üçün bir bənzətmə edək:
kimsəsiz bir adada 4 nəfər
olduğunu təsəvvür edin.
Onların hər birinin 10 ədəd meyvəsi var.
Meyvələrin hər biri dəyər baxımından eynidir.
İndi isə onların yalnız alma ağacları bitən bütöv bir meşə kəşf etdiyini təsəvvür edin.
Almaların nominal dəyəri artıb,
çünki onların sayı çoxdur,
lakin almanın faktiki dəyəri
təklifdə artıma
görə azalıb.
Buna görə də 10 almanın dəyəri
1 banana bərabərdir,
çünki almalar üçün tələb aşağı,
bananlar üçün isə yüksəkdir.
Sadəcə aydınlaşdırmaq üçün bildirək ki,
bu bənzətmədə insanlar müxtəlif ölkələri təmsil edir,
meyvə onların əlaqədar valyutası,
alma ağacı isə çap olunmuş puldur.
Lakin bu təkcə həddindən artıq pul çap etməyin pis ideya
olduğunu iddia edən iqtisadi nəzəriyyəyə görə, belə deyil.
Yaxın tarixdə bu barədə bir neçə nümunə var.
Ən yaxın nümunə 2008-ci ildə pul çap etməyə görə
yüksək inflyasiyadan əziyyət çəkən Zimbabvedir.
Bu, Prezident Muqabe tərəfindən verilən bəzi bərbad qərarların nəticəsi idi.
İqtisadiyyat pisə doğru gedəndə Muqabe hökumətin xərclərini
ödəmək üçün daha çox pul
çap etməyə başladı.
Bu isə inflyasiyanın həddindən artıq artmasına səbəb oldu
və 2008-ci ilin noyabrın
ortalarında Zimbabvedə inflyasiya...
Əslində, gözləyin, bir saniyə gözləyin.
Əvvəlcə, mən sizə bir az bu barədə məlumat verim.
Amerika Birləşmiş Ştatlarında inflyasiya təxminən 2%-dir.
İqtisadçılar, ümumiyyətlə,
1-3% arasında olan inflyasiya səviyyəsini optimal hesab edir.
Bu gün birinci dünya ölkələrinin inflyasiya dərəcələri 0-5%-dən başlayır.
Bir ölkədə inflyasiya 50%-dən çox olanda
onun hiperinflyasiya səviyyəsinə daxil olduğu deyilir.
Beləliklə... bunu nəzərdə tutaraq,
Zimbabvedə inflyasiya ən yüksək həddində,
6,5 sekstrilyon faizə çatmışdı!
Yaxud bunu başqa sözlə desək, bu ədədin 22 rəqəmi var!
Vəziyyət o qədər pis idi ki, qiymətlər
hər 24 saatdan bir iki qat artırdı!
Hökumət daha yüksək nominallar
ilə daha çox pul çap etməklə
problemi həll etməyə çalışırdı.
Həmçinin onlar 4 müxtəlif
ISO kodu ilə 4 fərqli valyuta tətbiq edərək Zimbabve dollarını
3 dəfə yenidən dəyərləndirməklə
sıfırları silməyə davam edirdi.
Sonuncu denominasiyadan əvvəl onlar 100 trilyon
dollarlıq əskinaslar çap edirdi.
İnsanlar çörək almaq üçün sözün əsl mənasında pul ilə
dolu əl arabaları istifadə edirdi.
Hökumət hətta bir məqamda inflyasiyanı qeyri-qanuni elan etmişdi
və hətta bəzi insanlar qiymətləri qaldırdığına görə həbs edilmişdi.
2009-cu ildə Zimbabve dolları
ləğv edildi və bu günə qədər də
onların milli valyutaları yoxdur.
İnsanlar ABŞ dolları, funt sterlinq və avro kimi
pul vahidlərindən istifadə edir.
Hiperinflyasiyadan əvvəl
ilk Zimbabve dolları
1.25$ dəyərində idi.
Əgər həmin 100 trilyon dollarlıq
əskinas bu məzənnə ilə
dəyərlədirilsə, həmin əskinas bütün dünyada
mövcud olan puldan daha dəyərli olardı... iki dəfə çox.
Lakin nə qədər gülünc olsa da,
bu, 1946-cı ildə Macarıstanda
olan inflyasiyadan sonra tarixdə
2-ci ən pis inflyasiya hesab edilir.
Baxmayaraq ki, Zimbabvedə inflyasiya
2008-ci ilin noyabrın ortalarında pik həddə çatmışdı,
onların ümumilikdə ən yüksək aylıq inflyasiya dərəcəsi 79.6 milyard % idi.
Lakin Macarıstanda 1946-cı ilin iyulunda baş vermiş ən yüksək aylıq inflyasiya
dərəcəsi hər 15 saatdan bir qiymətlərin ikiqat artması ilə 41.9 kvadrilyon % olmuşdur.
Bu perspektivdən yanaşsaq,
təxminən 3% civarında normal inflyasiya dərəcəsinə malik
ölkədə qiymətlər hər 23 ildən bir ikiqat artır.
Onların valyutası penqo adlanırdı
və inflyasiya artdıqca b.-penqo tədavülə buraxıldı,
bu qısa şkalada faktiki
1 trilyon penqo olan milyard penqonun qısaldılmış formasıdır.
Macarıstan ən yüksək aylıq
inflyasiya rekordu ilə
yanaşı ən yüksək nominallı
bank əskinasını buraxmaq rekorduna malikdir:
100 milyon b.-penqo, yəni qısa şkalada
100 kvintilyon penqo olan
100 milyon milyardlıq əskinaslar.
çap edilmiş,
lakin heç vaxt buraxılmamışdır.
1941-ci ildə valyuta məzənnəsi təxminən 1$ üçün 5 penqo idi.
1946-cı ildə valyutanın istehsalı dayandırılanda,
hər şey nəzarətdən elə çıxmışdı ki,
əgər bütün ölkədəki hər bir əskinası alsaydınız belə,
onların ümumi dəyəri ABŞ pennisinin onda biri qədər dəyəri olacaqdı.
Daha sonra Macarıstan forint pul vahidinə keçdi,
1 forint 400 oktilyon penqoya bərabər idi,
bu rəqəmin sonluğunda 29 sıfır var idi.
Elə buna görə də hökumətlər borclarını ödəmək üçün
sadəcə pul çap edə bilməzlər. Bu, yaxşı nəticələnmir.
Dövlət borcunun nə olduğunu dəqiqliklə anlamaq da vacibdir.
Dövlət borcu şəxsi borcdan qat-qat daha mürəkkəbdir.
Bu, sadəcə "kimlərəsə borcum var" dediyiniz hala bənzəmir.
Ən yüksək dövlət borcu olan ölkəni nümunə kimi götürək, Amerika Birləşmiş
Ştatlarının hazırda təxminən 17 trilyon dollar borcu var.
Və güman ki, ABŞ-ın ən çox borcu olduğu ölkənin
Çin olduğu bilirsiniz.
Doğru olmasına baxmayaraq,
bu, bir qədər çaşdırıcıdır.
Ümumi borcun sadəcə 8%-i Çinə məxsusdur.
Borcun əksəriyyəti əslində
ABŞ hökumətinə,
Sosial Təhlükəsizlik və ya Federal Ehtiyat kimi təşkilatlara məxsusdur.
Bunlardan əlavə, 30% ABŞ vətəndaşlarına məxsusdur.
17 trilyonun 8%-i hələ də çox olsa da,
Çin sadəcə Ağ Evin qapısını döyüb 1.2 trilyon dolları
tələb edə bilməz.
Bu işlər belə olmur.
Adətən, ABŞ Xəzinədarlıq Departamenti xəzinə istiqrazları buraxır.
Siz bu istiqrazları ala bilərsiniz
və dövlət hər il həmin istiqraz üzrə
sizə faiz ödəyəcək.
Daha sonra istiqrazların istifadə
müddətinin sonu çatanda, onlar xəzinə istiqrazını sizdən geri alacaq.
Əgər ölkə maliyyə problemi ilə üzləşərsə,
öz borcu üzrə defolt edə bilər,
bu isə o deməkdir ki, siz pulunuzu geri ala bilməyəcəksiniz.
Lakin ABŞ ümumilikdə olduqca risksiz investisiya məkanı hesab edilir,
çünki ABŞ dolları dünyada ən geniş
istifadə edilən və ən etibarlı valyutadır.
Hətta Konstitusiyada belə
qeyd edilib ki, ABŞ öz borcu üzrə defolt edə bilməz.
Sizi bu son fikirlə baş-başa buraxıram və düşünürəm ki,
bu, hökumətlərin limitsiz miqdarda pul çap edə bilməmək səbəbini
ümumiləşdirmək üçün mümkün olan ən yaxşı üsuldur.
"Əgər pul ağacda yetişsəydi...
yarpaq qədər dəyəri olardı."
İzlədiyiniz üçün təşəkkürlər.