Ձեզ երբևէ հետաքրքրե՞լ է՝
ինչու պետությունները չեն կարող պարզապես փող տպել
և վճարել իրենց պարտքերը,
անտուններին սննդով ապահովել,
գործազրկությունը կրճատել
կամ որևէ այլ խնդիր լուծել:
Սա կարող է բավականին
հիմար հարց թվալ,
սակայն կարծում եմ՝ սա այն հարցերից է,
որ մարդիկ կկաշկանդվեն տալ:
Բայց այս հարցը շատ մարդկանց է հետաքրքրում:
Կարճ պատասխանը կարելի է մեկ բառով ամփոփել՝
գնաճ:
Գնաճը սահմանվում է որպես
«գների ընդհանուր մակարդակի
կայուն, զգալի բարձրացում, որը կապված է
փողի ծավալի աճի հետ,
որի հետևանքով փողը կորցնում է իր արժեքը»:
Սրան դեռ կանդրադառնանք:
Առաջին հերթին անհրաժեշտ է հստակ որոշել՝
ինչ է… փողը:
Առաջին հայացքից կարող է ակնհայտ թվալ,
բայց պետք է նախ հասկանալ, որ փողը
բացարձակապես ոչ մի ներքին արժեք չունի:
Դա նշանակում է, որ փողն ինքնին
փաստացի արժեք չունի:
Այն արժեքավոր է համարվում միայն
այն պատճառով, որ փողով կարելի է բաներ գնել:
Բայց եթե հայտնվեիք անմարդաբնակ կղզում,
փողը բոլորովին օգուտ չէր տա:
Փողն արժեք ունի միայն
այն պատճառով, որ մենք հավատում ենք, որ այն արժեք ունի:
Դա կոչվում է Թինկերբելի էֆեկտ,
որի մասին տեղեկացել եմ Vsauce-ից:
Թինկերբելի էֆեկտ են անվանում մի բան,
որը գոյություն ունի միայն որովհետև
հավատում ենք դրա գոյությանը:
Այդպես է նաև փողի դեպքում:
Տեսականորեն ասած,
երբ մարդիկ հանկարծ սկսեին համարել,
որ փողն արժեք չունի,
այն արժեք չէր ունենա:
Իհարկե, ոչ միշտ է այդպես եղել:
Փողը մոտ 1000 տարի է գոյություն ունի
և երբ առաջին անգամ
օգտագործվեց, ապրանքային փողի տեսքով էր:
Փոխանակվել են ապրանքներ, որոնք փաստացի արժեք և գործածություն ունեին,
օրինակ` աղը, համեմունքները, ձիերը, զենքերը,
ինչպես նաև ազնիվ մետաղները, օրինակ՝ ոսկին և արծաթը,
որոնք տեխնիկապես նույնպես
որևէ ներքին արժեք չունեն,
սակայն հազվագյուտ լինելու շնորհիվ
գրեթե ամբողջ աշխարհում որպես վճարման միջոց են ընդունվում։
Կա նաև ներկայացուցչական փող:
Քանի որ մեր ունեցած ամեն ինչը մեզ հետ կրելը դժվար կլիներ,
օգնության է գալիս ներկայացուցչական փողը:
Դուք բանկին հանձնում եք ձեր ունեցած ոսկին,
իսկ բանկն այն պահում է ապահով վայրում՝
ոսկու դիմաց ձեզ տալով փաստաթուղթ,
որը հաստատում է, որ դուք ոսկու սեփականատերն եք:
Հետևաբար, այդ փաստաթղթերը կարող են
որպես փող օգտագործվել, քանի որ ցանկացած մարդ
ցանկացած պահի կարող է գնալ բանկ և հետ վերցնել ոսկին:
Սակայն այսօր
աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում
թղթադրամ են օգտագործում:
Թղթադրամը պահանջում է պետության հանդեպ վստահություն և հավատ,
որ այդ պետության փողն արժեք կունենա:
Եթե համեմատաբար երիտասարդ երկիր դիտարկենք,
օրինակ, Միացյալ Նահանգները,
200 տարվա ընթացքում այնտեղ
3 դրամական համակարգի միջով են անցել:
1792 թ․, երբ Միացյալ Նահանգներում
դադարեցին օգտագործել եվրոպական փողը,
1792թ. ընդունված Դրամական օրենքով
հիմք դրվեց ԱՄՆ դոլարի գործածությանը:
ԱՄՆ դոլարն ի սկզբանե
ապրանքային փողի տեսքով էր,
ոսկյա, արծաթյա և պղնձյա մետաղադրամների տեսքով:
Մետաղադրամներն իրականում պատրաստվում էին իրական
ոսկուց, արծաթից և պղնձից,
իսկ մետաղի արժեքը,
որից հատվում էին այդ մետաղադրամները,
հավասար էր նրանց իրական արժեքին:
Երբ 1990թ. ընդունվեց
Ոսկու ստանդարտի օրենքը, երկրում սկսեցին
օգտագործել և՛ ապրանքային, և՛ ներկայացուցչական փողը:
Կառավարությունը դոլարային
թղթադրամներ թողարկեց, որոնք ցանկացած պահի կարող էին փոխանակվել ոսկու հետ:
Ոսկու ստանդարտը ներկայացուցչական փողի տեսակ է,
որն այն ժամանակ օգտագործվում էր բազմաթիվ երկրներում:
Դա երկրների միջև
փոխարժեքների ճշգրիտ հաշվարկի
արդյունավետ միջոց էր:
Օրինակ, եթե ոսկու մեկ գրամը
արժե 1 ֆունտ Բրիտանիայում և 1.50 դոլար Ամերիկայում,
կարող եք հեշտությամբ եզրակացնել, որ 1 ֆունտը հավասար է 1.50 դոլարի:
Ոսկեդրամները գործածությունից հանվեցին,
իսկ այլ մետաղադրամներում
դադարեցին օգտագործել արծաթը,
և Միացյալ Նահանգներում
շրջանառությունից հանվեց ապրանքային փողը:
1971թ. Ռիչարդ Նիքսթոնը
պաշտոնապես հրաժարվեց Ոսկու ստանդարտից,
և ԱՄՆ-ն անցավ թղթադրամի:
Այսպիսով, փողն այսօր ոսկով
կամ որևէ այլ արժեքավոր բանով ապահովված չէ:
Այժմ վերադառնանք քննարկվող հարցին:
Առաջարկի և պահանջարկի գրաֆիկը ցույց է տալիս, թե ինչու է սա
հանգեցնում գների թանկացման:
Շրջանառվող փողի ավելացումը
հանգեցնում է ապրանքների ու ծառայությունների
պահանջարկի կորի տեղաշարժի:
Բայց քանի որ դա
չի ուղեկցվում տնտեսական արտադրանքի ավելացմամբ,
գները պետք է բարձրանան:
Դիտարկենք սա հետևյալ տեսանկյունից.
Ենթադրենք՝ պետությունը տպել է
մեկ միլիոն դոլար և այն բաշխել է երկրի բնակչության միջև՝
բոլորին դրդելով
սպորտային ավտոմեքենա գնելուն...
սակայն սպորտային ավտոմեքենաները
երկրում սահմանափակ են,
հետևաբար, տրամաբանական կլինի
բարձրացնել սպորտային ավտոմեքենաների գինը:
Սա ներկայացնելու համար պատկերացնենք,
թե անմարդաբնակ կղզում
4 մարդ կա:
Նրանցից յուրաքանչյուրը 10 միրգ ունի:
Բոլոր մրգատեսակների արժեքը հավասար է:
Այժմ պատկերացնենք, թե նրանք խնձորենիների մի ամբողջ անտառ են հայտնաբերում:
Խնձորի անվանական արժեքը մեծացավ,
քանի որ ավելի շատ խնձոր կա,
սակայն խնձորի փաստացի արժեքը
առաջարկի ավելացման պատճառով
նվազեց:
Հետևաբար, 10 խնձորն այժմ արժե
1 բանան,
քանի որ խնձորների պահանջարկը փոքր է,
իսկ բանանի պահանջարկը՝ մեծ:
Այս համեմատության մեջ մարդիկ
տարբեր երկրներն են,
մրգերը` համապատասխան արժույթները,
իսկ խնձորի ծառը` տպված փողը:
Սակայն միայն տնտեսագիտության տեսության շնորհիվ չէ,
որ գիտենք, որ շատ փող տպելը վատ գաղափար է:
Պատմության վերջին շրջանում մի քանի օրինակ կա:
Ամենաթարմը Զիմբաբվեի օրինակն է, որտեղ փող տպելու պատճառով
2008 թ. գնաճի ցուցանիշը ծայրահեղ բարձր էր:
Դա նախագահ Մուգաբեի ընդունած մի քանի ահավոր որոշումների արդյունքն էր:
Երբ տնտեսությունը վատթարացավ,
Մուգաբեն ավելի շատ փող տպեց,
որպեսզի փակի պետության ծախսերը:
Արդյունքում գնաճը մեծ տեմպերով աճեց,
և 2008 թ. նոյեմբերի կեսին
Զիմբաբվեի գնաճի ցուցանիշը հասավ իր գագաթնակետին...
Բայց սպասեք:
Նախ պետք է ձեզ մի փոքր նախաբան ներկայացնեմ:
Միացյալ Նահանգներում գնաճը մոտ 2% է:
Տնտեսագետներն ընդհանուր առմամբ
համամիտ են, որ գնաճի 1-3% մակարդակները օպտիմալ են:
Զարգացած երկրներում գնաճի ցուցանիշներն այսօր կազմում են 0-5%:
Համարվում է, որ եթե երկրում գնաճի մակարդակը
գերազանցում է 50%-ը, ապա այդ երկրում առկա է գերգնաճ:
Հետևաբար... հաշվի առնելով դա՝
Զիմբաբվեում գնաճն իր գագաթնակետում
կազմում էր... 6.5... սեքստիլոն տոկոս:
Կամ, այլ կերպ ասած, այդ թիվը բաղկացած էր 22 նիշից:
Վիճակն այնքան վատացավ, որ գները կրկնապատկվում էին
յուրաքանչյուր 24 ժամը մեկ:
Կառավարությունը փորձեց խնդիրը լուծել՝
տպելով ավելի ու ավելի շատ փող`
ավելի ու ավելի բարձր անվանական արժեքով:
Նաև շարունակում էին կրճատել զրոները`
3 անգամ վերաարժևորելով զիմբաբվեական դոլարը,
չորս տարբեր ISO կոդով
4 տարբեր արժույթ թողարկելով:
Վերջին վերաարժևորումից առաջ նրանք
հարյուր տրիլիոն դոլար անվանական արժեքով թղթադրամ էին տպում:
Մեկ հաց գնելու համար մարդիկ կանխիկ փողը
բառացիորեն սայլակներով էին տեղափոխում:
Ինչ-որ պահի կառավարությունը գնաճը նույնիսկ անօրինական հայտարարեց,
և մարդկանց գները բարձրացնելու համար փաստացիորեն ձերբակալում էին:
2009 թ. նրանք հրաժարվեցին
զիմբաբվեական դոլարից և մինչ օրս
դեռևս իրենց ազգային արժույթը չունեն:
Այնտեղ մարդիկ ԱՄՆ դոլար,
ֆունտ ստեռլինգ և եվրո են օգտագործում:
Նախքան գերգնաճը
առաջին զիմբաբվեական դոլարը
մոտ 1.25 ԱՄՆ դոլար արժեր:
Եթե հարյուր տրիլիոն դոլար արժողությամբ այդ թղթադրամը
համապատասխաներ այդ փոխարժեքին,
ապա միայն այդ մեկ թղթադրամն ավելի մեծ արժեք կունենար,
քան ողջ աշխարհում եղած փողը... կրկնակի անգամ:
Սակայն որքան էլ որ անհավատալի լինի,
այս գնաճը պատմության
ամենածանր գնաճերի շարքում ընդամենը երկրորդն է.
առաջինը 1946թ. Հունգարիայի գնաճն է:
Չնայած Զիմբաբվեի գնաճն իր գագաթնակետին հասավ
2008 թ. նոյեմբերի կեսին,
ամսական ընդհանուր առավելագույն գնաճը կազմում էր 79.6 միլիարդ տոկոս,
մինչդեռ Հունգարիայում գնաճի ամենաբարձր ամսեկան ցուցանիշը, որը գրանցվեց 1946 թ․ հուլիսին,
41.9 քվադրիլիոն տոկոս էր, որի ժամանակ գները կրկնապատկվում էին յուրաքանչյուր 15 ժամը մեկ:
Համեմատության համար ասենք, որ
գնաճի մոտ 3% նորմալ ցուցանիշով երկրում
գները յուրաքանչյուր 23 տարին մեկ են կրկնապատկվում:
Նրանց արժույթը կոչվում էր պենգյո,
և երբ գնաճի տեմպերը մեծացան, թողարկվեց բ-պենգյոն
(միլիարդ պենգյոյի կրճատ անվանումը),
որն իրականում կարճ սանդղակով հավասար էր մեկ միլիարդ պենգյոյի:
ացի գնաճի ամսական ամենաբարձր ցուցանիշն ունենալու ռեկորդից
Հունգարիային է պատկանում նաև
երբևէ թողարկված ամենաբարձր
անվանական արժեքով թղթադրամի ռեկորդը,
որը 100 միլիոն բ-պենգյոն է,
այսինքն 100 միլիոն միլիարդ,
որը կարճ սանդղակով հավասար է
100 քվինտիլիոն պենգյոյի:
Մեկ միլիարդ բ-պենգյո թղթադրամներ տպվել են, սակայն երբեք շրջանառության մեջ չեն դրվել:
1941թ. փոխարժեքը կազմում էր մոտ 5 պենգյո` 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց:
Երբ 1946 թ. այդ արժույթը շրջանառությունից հանվեց,
իրավիճակն այն աստիճանի անվերահսկելի էր դարձել,
որ ողջ երկրի բոլոր թղթադրամները միասին վերցրած՝
ընդհանուր արժեքը հավասար կլիներ մեկ ԱՄՆ ցենտի մեկ տասներորդին:
Այնուհետև Հունգարիան անցավ ֆորինտի,
ընդ որում մեկ ֆորինտը հավասար էր 400 օկտիլիոն պենգյոյի
(այդ թիվը 29 զրո է պարունակում):
Դա է պատճառը, որ պետությունները չեն կարող պարզապես փող տպել՝
իրենց պարտքերը մարելու համար: Դա լավ ավարտ չի ունենում:
Կարևոր է նաև հստակ հասկանալ, թե ինչ է պետական պարտքը:
Պետական պարտքը շատ ավելի բարդ հասկացություն է, քան անձնական պարտքը:
Դա պարզապես «մարդկանց պարտք լինելու» դեպքը չէ:
Վերցնենք ամենամեծ պետական պարտքն ունեցող երկիրը՝ Միացյալ Նահանգները,
որի պարտքը ներկայումս մոտ 17 տրիլիոն դոլար է կազմում:
Եվ հավանաբար տեղյակ եք, որ այն երկիրը, որի հանդեպ ԱՄՆ-ն ամենամեծ պարտքն ունի...
Չինաստանն է:
Դա ճիշտ է, սակայն
փոքր-ինչ մոլորեցնող է:
Չինաստանի պարտքը ընդհանուր պարտքի մոտ 8%-ն է կազմում:
Պարտքի մեծ մասն իրականում պատկանում է
հենց Միացյալ Նահանգների կառավարությանը՝ այնպիսի հիմնարկների,
ինչպիսիք են Սոցիալական ապահովությունը կամ Դաշնային պահուստների համակարգը:
Բացի այդ, պարտքի ևս 30% պատկանում է ԱՄՆ քաղաքացիներին:
Ու թեև 17 տրիլիոնի 8%-ն ամեն դեպքում մեծ գումար է,
Չինաստանը չի կարող պարզապես թակել Սպիտակ տան դուռն
ու պահանջել այդ 1.2 տրիլիոն դոլարը:
Կարգն այդպես չէ:
Հիմնականում ԱՄՆ-ի պետական գանձապետարանը գանձապետական պարտատոմսեր է թողարկում:
Դուք կարող եք ձեռք բերել այդ պարտատոմսերը,
իսկ կառավարությունն ամեն տարի
այդ պարտատոմսի դիմաց տոկոսներ կվճարի:
Երբ պարտատոմսերի մարման ժամկետը լրանա,
կառավարությունը ձեզնից հետ կգնի գանձապետական պարտատոմսերը:
Իսկ եթե երկիրը ֆինանսական խնդիրներ ունենա,
գուցե չկարողանա վճարել պարտքերը,
որը հիմնականում նշանակում է, որ ձեր գումարը հետ չեք ստանա:
Սակայն ԱՄՆ-ը համարվում է վերին աստիճանի ոչ ռիսկային ներդրումային գոտի,
քանի որ ԱՄՆ դոլարն աշխարհում ամենատարածված
գործածությունն ունեցող և ամենավստահելի արժույթն է:
Նույնիսկ Սահմանադրությամբ է ամրագրված,
որ Միացյալ Նահանգները չի կարող դեֆոլտ հայտարարել իր պարտքի մասով:
Ես կավարտեմ այս վերջին մտքով,
որն ըստ իս լավագույնս է ամփոփում այն,
թե պետություններն ինչու չեն կարող պարզապես անսահմանափակ քանակությամբ փող տպել:
«Եթե փողը ծառերի վրա աճեր...
այն տերևի արժեք կունենար»:
Շնորհակալություն դիտելու համար: