ოდესმე გიფიქრიათ ქვეყნები უბრალოდ
მეტ ფულს რატომ არ ბეჭდავენ
მათი ვალების გადასახდელად,
უსახლკაროთა დასაპურებლად,
უმუშევრობის ან ნებისმიერი
სხვა პრობლემის გადასაწყვეტად?
ეს შეიძლება
სულელურ კითხვად მოგეჩვენოთ,
მაგრამ მგონი ეს ერთ-ერთი ისეთი კითხვათაგანია,
რომელთა დასმაც ადამიანებს ერიდებათ.
თუმცა ცოტა როდია, ვინც ამას ფიქრობს.
მოკლე პასუხის გასაცემად ერთი სიტყვაა საკმარისი -
ინფლაცია.
ინფლაცია ეს არის
„ფასების მუდმივი,
არსებითი ზრდა
ფულის მოცულობის ზრდასთან მიმართებით,
რაც შედეგად ვალუტის გაუფასურებას იწვევს“.
მაგრამ ამას მოგვიანებით მივუბრუნდებით.
პირველ რიგში აუცილებელია ზუსტად განვსაზღვროთ,
თუ რა არის… ფული.
ეს შეიძლება აშკარა იყოს,
მაგრამ აუცილებელია იმის გააზრება, რომ ფულს
თავისთავად არავითარი ღირებულება არ აქვს.
ეს ნიშნავს, რომ თავად ფულს
რეალური ღირებულება არ გააჩნია.
იგი ღირებულად ითვლება, მხოლოდ იმიტომ, რომ
ფულით რაიმეს ყიდვა შეგვიძლია.
მაგრამ უკაცრიელ კუნძულზე, რომ აღმოჩენილიყავით
ფული სრულად უსარგებლო იქნებოდა.
ფულს ღირებულება მხოლოდ იმიტომ აქვს,
რომ ჩვენ ამის გვჯერა.
ამას ეწოდება „წკრიალას ეფექტი“ (ფერია ზღაპრიდან „პიტერ პენი“),
რომლის შესახებაც Vsauce-ს YouTube არხიდან შეევიტყვე.
„წკრიალას ეფექტი“ აღწერს იმას,
რაც მხოლოდ იმიტომ არსებობს,
რომ ჩვენი მისი გვჯერა.
ფულის შემთხვევაშიც ასეა.
ჰიპოთეტურად,
თუ ადამიანები უეცრად ირწმუნებენ,
რომ ფულს ღირებულება არ გააჩნია,
იგი დაკარგავს მის ღირებულებას.
რა თქმა უნდა ეს ყოველთვის ასე როდი იყო.
ფული ათასი წელია, რაც არსებობს და
მისი პირველად გამოყენებისას
მას სასაქონლო ფულის ფორმა ჰქონდა.
ვაჭრობდნენ ისეთი ნივთებით, რომელთაც რეალური ღირებულება და სარგებელი ჰქონდათ,
როგორიც არის მარილი, სანელებლები, ცხენები და იარაღი,
ისევე როგორც ძვირფასი ლითონები, როგორიც არის ოქრო და ვერცხლი.
ამ უკანასკნელს თავისთავად
ასევე არ ჰქონდათ ღირებულება,
მაგრამ იმდენად იშვიათი იყო მსგავსი საქონელი,
რომ იგი საყოველთაოდ აღიარებულ გადახდის ფორმად ითვლებოდა.
შემდეგ გაჩნდა წარმომადგენლობითი ფული.
რადგან მთელი თქვენი საკუთრების თან ტარება რთული იყო,
წარმომადგენლობითი ფული უფრო მოსახერხებელი იყო.
ფაქტობრივად თქვენ ოქროს აძლევთ ბანკს,
რომელიც უსაფრთხოდ ინახავს მას
და სანაცვლოდ გაძლევთ ქაღალდს,
რომელიც ადასტურებს ოქროს ფლობას.
შემდეგ თქვენ ეს ქაღალდი შეგიძლიათ,
როგორც ფული ისე გამოიყენოთ, რადგან ნებისმიერს შეუძლია
ნებისმიერ დროს მივიდეს და ოქრო სახით კომპენსაცია მიიღოს.
მაგრამ დღეს
თითქმის მსოფლიოს ყველა ქვეყანა
დეკრეტულ ფულს იყენებს.
დეკრეტული ფული მოითხოვს მთავრობისადმი რწმენასა და ნდობას,
რომ მათ ფულს ღირებულება ექნება.
თუ ისეთ ფარდობითად ახალგაზრდა ქვეყანას ავიღებთ,
როგორიც არის
შეერთებული შტატები, მან სამივე მონეტარული
სისტემა გამოიარა 200 წლის განმავლობაში.
1792 წელს, როდესაც შეერთებულმა შტატებმა
შეწყვიტა ევროპული ფულის გამოყენება,
1792 წლის მონეტარული კანონით
საფუძველი ჩაეყარა ამერიკულ დოლარს.
ამერიკული დოლარი თავდაპირველად
სასაქონლო ფულის
ე.ი. ოქროს, ვერცხლისა და სპილენძის მონეტების სახით იყო.
მონეტები რეალურად
ოქროს, ვერცხლისა და სპილენძისგან მზადდებოდა,
ხოლო მათი ნომინალური ღირებულება
ზუსტად დამზადებული ლითონის
ღირებულების ტოლფასი იყო.
შემდეგ, 1900 წლის ოქროს სტანდარტის კანონით
ქვეყანა გადავიდა შერეულ სისტემაზე, სადაც სასაქონლო და
წარმომადგენლობითი ფული ერთდროულად გამოიყენებოდა.
მთავრობამ გამოსცა დოლარის კუპიურები,
რომელთა ოქროზე გაცვლა ნებისმიერ დროს შეიძლებოდა.
ოქროს სტანდარტი წარმომადგენლობითი ფულის სახეობაა, რომელსაც
ამ დროს ბევრი ქვეყანა იყენებდა.
ეს ქვეყნებს შორის გაცვლითი კურსის
ზუსტად გამოთვლის
ეფექტური საშუალება იყო.
მაგალითად, თუ ერთი გრამი ოქრო
ბრიტანეთში 1 ფუნტი ღირდა, ხოლო ამერიკაში 1.50 დოლარი,
მაშინ მარტივად გამოითვლიდით, რომ 1 ფუნტი 1.50 დოლარს უტოლდებოდა.
ოქროს მონეტების გამოშვება შეჩერდა,
ხოლო ვერცხლი
მოხმარებიდან ამოღებულ იქნა,
რითაც შეერთებულ შტატებში
დასრულდა სასაქონლო ფულის ხანა.
1971 წელს, რიჩარდ ნიქსონმა
ოფიციალურად გააუქმა ოქროს სტანდარტი
და აშშ დეკრეტულ ფულზე გადავიდა.
ამრიგად დღეს ფული ფაქტობრივად აღარ არის ოქროთი
ან სხვა რაიმე ღირებულით გამყარებული.
მაშ დავუბრუნდეთ ჩვენს კითხვას.
მოთხოვნა-მიწოდების დიაგრამა აჩვენებს,
თუ რატომ მივყავართ ამას ფასების ზრდამდე.
ეკონომიკაში მეტი ფულის ბრუნვა
საქონელსა და მომსახურებებზე
მოთხოვნის მრუდში ცვლილებას იწვევს.
მაგრამ რადგან ეს ცვლილება არ შეესაბამება
ეკონომიკური წარმოების ზრდას
ხდება ფასების მატება.
ასე შეხედეთ ამას -
თუ მთავრობა მილიონ დოლარს დაბეჭდავდა
და ქვეყანაში
ყველას გაუგზავნიდა
სპორტული ავტომობილების საყიდლად...
მაგრამ ქვეყანაში მხოლოდ
განსაზღვრული რაოდენობის ავტომობილია,
ამრიგად ლოგიკური იქნებოდა
სპორტულ ავტომობილებზე ფასის გაზრდა.
ამისათვის სხვა ანალოგიას თუ გამოვიყენებთ,
წარმოიდგინეთ, რომ
უკაცრიელ კუნძულზე 4 ადამიანია.
თითოეულ მათგანს 10 ცალი ხილი აქვს.
ყველა ხილს თანაბარი ღირებულება აქვს.
ახლა წარმოიდგინეთ, რომ მათ აღმოაჩინეს ვაშლის ხის ტყე.
ვაშლების ნომინალური ღირებულება გაიზარდა,
რადგან მეტი ვაშლია ხელმისაწვდომი,
მაგრამ ვაშლის რეალური ღირებულება
შემცირდა
მიწოდების ზრდიდან გამომდინარე.
შესაბამისად ახლა 1 ბანანი
10 ვაშლი ღირს,
რადგან ვაშლებზე მოთხოვნა შემცირებულია,
ხოლო ბანანზე გაზრდილი.
ეს ანალოგია, რომ განვმარტოთ,
ადამიანები სხვადასხვა ქვეყნებს წარმოადგენენ,
ხოლო ხილი ამ ქვეყნების შესაბამისი ვალუტაა და
ვაშლის ხე დაბეჭდილი ფული.
მაგრამ მხოლოდ ეკონომიკური თეორიიდან გამომდინარე
როდი ვიცით, რომ ჭარბი ფულის ბეჭდვა ცუდი აზრია.
უახლეს ისტორიაში არსებობს ამის რამდენიმე მაგალითი.
უახლესი მაგალითი ზიმბაბვეა, სადაც 2008 წელს
უკიდურესად მაღალი ინფლაცია მძვინვარებდა ფულის ბეჭდვის გამო.
ეს პრეზიდენტ მუგაბეს მიერ მიღებული საშინელი გადაწყვეტილებების შედეგი იყო.
ეკონომიკის გაუარესებასთან ერთად
მუგაბე მეტ ფულს ბეჭდავდა
სამთავრობო ხარჯების გასასტუმრებლად.
შედეგად ინფლაცია უკიდურესად გაიზარდა
2008 წლის ნოემბრის შუა რიცხვებში
ზომბაბვეში ინფლაციის დონემ...
მოითმინეთ, ერთი წამი.
პირველ რიგში მცირე კონტექსტის მოწოდებაა საჭირო.
ინფლაცია შეერთებულ შტატებში დაახლოებთ 2% უტოლდება.
ეკონომისტები ზოგადად თანხმდებიან, რომ
ინფლაციის დონე 1-3% ფარგლებში ოპტიმალური მაჩვენებელია.
პირველი მსოფლიოს ქვეყნებში ინფლაციის მაჩვენებელი დღეს-დღეობით 0-5% ფარგლებშია.
ქვეყანა ჰიპერინფლაციას განიცდის,
როდესაც ინფლაციის მაჩენებელი 50% აღემატება.
ამრიგად... ამის გათვალისწინებით,
ზიმბაბვეში პიკის დროს ინფლაციამ...
6.5... სექსტილიონ % მიაღწია!
ანუ სხვა სტიყვებით რიცხი 22 ციფრიანი იყო!
საქმე ისე ცუდად წავიდა, რომ
ფასები ყოველ 24 საათში ერთხელ ორმაგდებოდა!
მთავრობა ცდილობდა პრობლემის მოგვარებას.
მთავრობა პრობლემის გადაწყვეტას სულ უფრო მეტი და მეტი
ფულის ბეჭდვით ცდილობდა უფრო და უფრო მაღალი დენომინაციებით.
მათ სამჯერ ჩამოაჭრეს ნულები კუპიურებს,
ზიმბაბვური დოლარის სამჯერ გადაფასებით
და 4 სხვადასხვა ვალუტის შემოღებით
4 განსხვავებული ISO კოდით.
საბოლოო რედენომინაციამდე ისინი დოლარის
100 ტრილიონიან კუპიურებს ბეჭდავდნენ.
ადამიანებს პირდაპირი მნიშვნელობით ფულით სავსე ურიკები სჭირდებოდათ
ერთი პურის საყიდლად.
მთავრობამ ერთ მომენტში ინფლაცია უკნონოდაც კი გამოაცხადა
და ადამიანებს პირდაპირ იჭერდნენ ფასების მატების გამო.
2009 წელს ზიმბაბვური დოლარი
გაუქმდა და დღემდე
მათ ეროვნული ვალუტა არ გააჩნიათ.
ხალხი იყენებს ისეთ ვალუტას, როგორიც არის აშშ დოლარი,
ფუნტი სტერლინგი და ევრო.
ჰიპერინფლაციამდე
პირველი ზიმბაბვური დოლარი
დაახლოებით 1.25 აშშ დოლარი ღირდა.
ამ 100 ტრილიონიან დოლარის კუპიურას
ასეთი გაცვლითი კურსით
მთელს მსოფლიოში არსებულ ფულზე...
ორჯერ უფრო მეტი ღირებულება ექნებოდა.
მაგრამ რაც არ უნდა სასაცილოდ ჟღერდეს,
ისტორიაში ეს მხოლოდ
მე-2 ყველაზე საშინელ ინფლაციად ითვლება
უნგრეთის ინფლაციის შემდეგ 1946 წელს.
ზიმბაბვეს ინფლაციამ პიკს
2008 წლის ნოემბრის შუა რიცხვებში მიაღწია, როდესაც
ინფლაციის საერთო უმაღლესი თვიური მაჩვენებელი 79.6 მილიარდი % იყო,
ხოლო 1946 წლის ივლისში, უნგრეთის ინფლაციის თვიურმა უმაღლესმა მაჩენებელმა,
41.9 კვადრილიონი % შეადგინა, როდესაც ფასები ყოველ 15 საათში ერთხელ ორმაგდებოდა.
შედარებისთვის,
3%-იანი ჯანსაღი ინფლაციის მქონე ქვეყანაში ფასები
ყოველ 23 წელიწადში ერთხელ ორმაგდება.
მათ ვალუტას პენგო ერქვა და ინფლაციის ზრდასთან ერთად
შემოღებულ იქნა ბ.პენგო, რაც
მოკლედ მილიარდ პენგოს ნიშნავდა,
რაც რეალურად 1 ტრილიონი პენგოა მოკლე სკალაზე.
უმაღლესი თვიური ინფლაციის
რეკორდულ მაჩვენებელთან ერთად,
უნგრეთი რეკორდსმენია
ყველაზე დიდი დენომინაციის ბანკნოტის გამოცემაში
100 მილიონი ბ.პენგო
ე.ი. 100 მილიონი მილიარდი,
რაც 100 კვინტილიონი პენგოა
მოკლე შკალაზე.
1 მილიარდი ბ.პენგოს კუპიურა დაიბეჭდა, თუმცა არასდროს გამოცემულა.
1941 წლის გაცვლითი კურსით 5 პენგო დაახლოებით 1 დოლარი ღირდა.
1946 წელს, როდესაც ვალუტამ არსებობა შეწყვიტა,
ვითარება იმდენად წასული იყო ხელიდან,
რომ ქვეყნის ყველა ბანკნოტიც რომ შეგეგროვებინათ
მათი საერთო ღირებულება ამერიკული ცენტის ერთი-მეათედიც კი არ იქნებოდა.
ამის შემდეგ უნგრეთმა შემოიღო ფორინტი.
1 ფორინტი 400 ოქტილიონ პენგოს უტოლდებოდა
ამ რიცხვს 29 ნული აქვს.
ამიტომ მთავრობებს არ შეუძლიათ ასე მარტივად ფულის ბეჭდვა
მათი ვალების გასასტუმრებლად. ეს კარგად არასდროს მთავრდება.
ასევე მნიშვნელოვანია გავიგოთ, თუ ზუსტად რას წარმოადგენს სახელმწიფო ვალი.
სახელმწიფო ვალი ბევრად უფრო რთული ცნებაა, ვიდრე პირადი ვალი.
ასე მარტივად არ არის საქმე, რომ უბრალოდ ადამიანების ვალი გაქვს.
ავიღოთ ქვეყანა უმაღლესი სახელმწიფო ვალით - შეერთებული შტატები,
რომელსაც ამჟამად 17 ტრილიონი დოლარის ოდენობის ვალი აქვს.
და ალბათ იცით, რომ ქვეყანა, რომელსაც ლომის წილი აქვს
აშშ-ის ვალებში ჩინეთია.
მიუხედავად იმისა, რომ ეს სიმართლეა,
ამან ასევე შეცდომაში შეიძლება შეგვიყვანოს.
მთლიანი ვალიდან, ჩინეთს მხოლოდ 8% ეკუთვნის.
ვალის უმეტესობა თავად
შეერთებული შტატების მთავრობას ეკუთვნის, ისეთ ორგანიზაციებს,
როგორიც არის სოციალური უზრუნველყოფის სამსახური და ფედერალური სარეზერვო სისტემა.
ამასთან, 30% ეკუთვნით აშშ-ის მოქალაქეებს.
მიუხედავად იმისა, რომ 17 ტრილიონის 8% მაინც ძალიან ბევრია,
ჩინეთს არ შეუძლია ადგეს და უბრალოდ თეთრი სახლის კარზე
დააკაკუნოს და 1.2 ტრილიონი მოითხოვოს.
ეს ყველაფერი ასე არ მუშაობს.
ფაქტობრივად, აშშ-ის სახაზინო დეპარტამენტი გამოსცემს სახაზინო ობლიგაციებს.
თქვენ შეგიძლიათ იყიდოთ ობლიგაციები
და მთავრობა ყოველწლიურად
გადაგიხდით პროცენტს.
შემდეგ, ობლიგაციების გადახდის ვადის დადგომასთან ერთად,
ისინი გამოისყიდიან ობლიგაციებს.
თუ ქვეყანა ფინანსურ პრობლემებს განიცდის
მას შეიძლება მოუწიოს დეფოლტის გამოცხადება მის ვალებზე,
რაც ფაქტობრივად ნიშნავს, რომ თქვენ ფულს უკან ვერ მიიღებთ.
მაგრამ აშშ ზოგადად დაბალ რისკიან ინვესტიციად ითვლება,
რადგან აშშ დოლარი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული
და საიმედო ვალუტაა მსოლფიოში.
კონსტიტუციაშიც კია ჩაწერილი,
რომ შეერთებული შტატები ვერ გამოაცხადებს დეფოლტს მის ვალებზე.
ამ მოსაზრებით მინდა დაგემშვიდობოთ,
რაც, ვფიქრობ, საუკეთსო შეჯამება იქნება იმ საკითხისა,
თუ რატომ არ შეუძლიათ მთავრობებს ფულის უსაზღვრო რაოდენობების ბეჭდვა.
„ფული რომ ხეზე იზრდებოდეს...
მას ისეთივე ფასი ექნებოდა, როგორც ფოთლებს“.
გმადლობთ ყურადღებისთვის.