Эмне үчүн өлкөлөр карызын төлөө,
үй-жайсыздарды багуу,
жумушсуздукту азайтуу же
башка маселени чечүү үчүн
көбүрөөк акча
басып чыгара алышпайт деп ойлонуп көрдүңүз беле?
Бул бир кыйла акылсыз суроо сыяктуу
сезилиши мүмкүн,
бирок, менимче, бул -
кишилер бергенден уялышы мүмкүн болгон суроолордун бири.
Бирок бул суроого кызыккан кишилердин саны арбын.
Кыска жоопту бир сөз менен айтса болот -
инфляция.
Инфляция дегенде
"акча көлөмүнүн өсүшүнө байланыштуу
баалардын жалпы деңгээлинин туруктуу,
олуттуу өсүшүн, анын натыйжасында
валютанын кунунун кетишин" түшүнөбүз.
Бирок биз буга дагы кайрылабыз.
Биринчиден, биз акча эмне экенин
так аныкташыбыз керек.
Бул ачык-айкын сыяктуу сезилиши мүмкүн,
бирок сиз түшүнүшүңүз керек болгон жагдай -
акчанын эч кандай ички баалуулугу жок.
Бул акчанын өзүндө эч кандай
чыныгы нарк жок дегенди билдирет.
Ал болгону баалуу деп эсептелет,
анткени ага башка нерселерди сатып алса болот.
Бирок, эгер сиз ээн аралда обочодо калсаңыз,
акча таптакыр пайдасыз болмок.
Биз анын баалуулугуна ишенгенибиз үчүн гана
акчанын наркы бар.
Бул - Тинкербелл таасири деп аталат («Питер Пен» аттуу жомоктогу фея),
мен муну "Vsauce" интернет-каналынан көрдүм.
Тинкербелл таасири биз бар экенине
ишенгендиктен гана бар болгон
нерсени сыпаттоо үчүн колдонулат.
Бул - акчага да тиешелүү.
Жоромол иретинде гана айтканда,
кишилер күтүлбөгөн жерден акчанын
эч кандай наркы жок деп ишене баштаса,
анда анын наркы болмок эмес.
Албетте, бул дайыма эле мындай болгон эмес.
Акча миңдеген жылдардан бери болуп келген
жана ал алгачкы жолу колдонулганда
товардык акча түрүндө болгон.
Туз, татымалдар, жылкылар жана курал-жарактар
сыяктуу чыныгы баалуулугу бар
ошондой эле, өзүнчө эч кандай ички баалуулугу жок,
бирок сейрек кездешкен
алтын жана күмүш сыяктуу
баалуу металлдар
универсалдуу акча катары кабыл алынган.
Анан өкүл акча пайда болду.
Сизге таандык нерселердин баарын алып жүрүү кыйын болгондуктан,
өкүл акча жөндүүдөй сезилет.
Сиз алтыныңызды банкка бересиз,
алар аны сиз үчүн сакташат,
анын ордуна алар сизге ошол алтынга ээ экениңизди
тастыктаган документ беришет.
Ошондуктан бул кагаздар
акча катары колдонулушу мүмкүн,
анткени каалаган убакта аны алтынга айландырууга болот.
Бирок бүгүнкү күндө
дүйнөнүн дээрлик бардык өлкөлөрү
фиат акчаны колдонушат.
Фиат акча мамлекетке ишенимди жана
акча баалуу болот деген ишенимди талап кылат.
Салыштырмалуу жаш өлкө катары
Кошмо Штаттарды алсак,
200 жылдын ичинде ал 3 акча системасынын
баарын басып өттү.
1792-жылы АКШ
европалык акчаны колдонууну токтоткондо,
1792-жылы кабыл алынган Тыйын мыйзамы
АКШ долларынын пайда болушуна алып келди.
АКШ доллары алгач
товардык акча түрүндө, алтын, күмүш жана
жез тыйын түрүндө болгон.
Тыйындар чынында эле накта алтындан,
күмүштөн жана жезден жасалган
жана тыйын жасалган металлдын баасы
алардын номиналдык наркына
дал келген.
Андан кийин 1900-жылы
алтын стандарт мыйзамынын кабыл алынышы менен
өлкө товар жана өкүл акчанын аралашмасына өттү.
Мамлекет каалаган убакта
алтынга алмаштырууга мүмкүн болгон кагаз долларды чыгарды.
Алтын стандарт – бул көптөгөн өлкөлөр
ошол убакта колдонгон өкүл акчанын бир түрү.
Бул - өлкөлөр ортосундагы алмашуу курсун
так эсептөөнүн
натыйжалуу жолу болгон.
Мисалы, Британияда бир грамм алтын 1 фунт стерлинг,
ал эми Америкада 1,50 доллар болсо,
анда 1 фунт стерлингдин 1,50 долларга барабар болоорун оңой эле чыгара аласыз.
Алтын тыйындар токтотулган
жана күмүш да башка тыйындардан
алынып салган,
ошентип, АКШда товардык акча
иш жүзүндө токтотулган.
1971-жылы Ричард Никсон
расмий түрдө Алтын стандарттан баш тартып,
АКШ фиат акчага өткөн.
Ошентип, бүгүнкү күндө акча алтын же
башка баалуу нерселер менен бекемделбейт.
Ошентип, каралып жаткан маселеге кайра келели.
Суроо-талап менен сунуштун графиги эмне үчүн
бул баалардын өсүшүнө алып келээрин көрсөтүп турат.
Экономикада акчанын көбөйүшү
товар жана кызматтарга болгон суроо-талап ийри сызыгынын
жылышына себеп болот.
Бирок бул жагдай экономикалык
өндүрүштүн өсүшү менен дал келбегендиктен,
баалар өсүүгө тийиш.
Муну бул өңүттөн деле карап көрүңүз:
эгерде өкмөт бир миллион доллар чыгарып,
өлкөдөгү кишилердин баарына таратса,
аны алгандардын баары
спорттук унаа сатып алууну көздөсө...
бирок өлкөдө спорттук унаалардын
саны чектелүү эмеспи,
мындан улам спорттук унаанын баасынын
кымбатташы кадыресе көрүнүш болмок.
Муну чагылдыруу үчүн башка бир мисалды алсак:
ээн аралдагы
4 кишини элестетиңиз.
Алардын ар биринде 10 даана мөмө бар.
Бардык мөмөлөрдүн наркы - бирдей деп каралсын.
Эми алар алма бактуу бүтүндөй бир токойду таап алышты деп элестетиңиз.
Алманын номиналдуу баасы
анын саны көбөйгөндүктөн өстү,
бирок сунуш көбөйгөнү үчүн
алманын
иш жүзүндөгү наркы төмөндөдү.
Ошондуктан азыр
1 банан 10 алма турат,
анткени алмага суроо-талап аз,
ал эми бананга - көп талап бар.
Бул салыштырууда
кишилер өлкөлөрдү,
мөмөлөр алардын валюталарын,
ал эми алма болсо басып чыгарылган акчаларды чагылдырат.
Бирок биз өтө көп акча басуунун туура эмес экенин
экономикалык теориясыз эле билебиз.
Жакынкы тарыхтан деле мунун бир канча мисалдары белгилүү.
Эң акыркы мисал - Зимбабве; ал 2008-жылы
акча басып чыгаруунун айынан өтө жогорку инфляцияга кириптер болгон.
Бул - президент Мугабенин айрым өтө жарамсыз чечимдеринин кесепети болду.
Экономика туңгуюкка багытталганда,
Мугабе мамлекеттик чыгымдарды төлөө үчүн
көбүрөөк акча басып чыгарды.
Бул - инфляциянын асмандап өсүшүнө алып келди
жана 2008-жылы ноябрдын орто ченинде
Зимбабведе инфляция туу чокусуна жетти...
Ашыкпаңыз, бир аз күтө туруңуз.
Адегенде мен бир нерсени айта кетейин.
АКШда инфляция - 2%дын тегерегинде.
Экономисттер жалпысынан 1-3%дык инфляция
оптималдуу дегенге макул болушат.
Дүйнөнүн алдыңкы саптагы өлкөлөрүндөгү инфляциянын деңгээли азыр 0-5%ды түзөт.
Инфляция деңгээли 50%дан ашканда,
өлкө гиперинфляцияга кирет деп кабыл алынат.
Ошентип... ушуну эске алганда,
Зимбабвенин инфляциясы туу чокусунда турганда...
6,5... секстиллион %га жетти!
Же, башкача айтканда, бул 22 орундуу сан!
Жагдайдын алааматтуулугунан улам баалар
ар 24 саат сайын эки эсеге өстү!
Өкмөт бул көйгөйдү чечүүгө аракеттенип,
улам андан да жогорку номиналдагы
акчаларды басып чыгара берди.
Алар мындан тышкары Зимбабве долларын
3 жолу кайра баалап, 4 башка ISO коду менен
4 башка валютаны киргизип,
нөлдөрдү жоюп турушту.
Акыркы деноминациянын алдында Зимбабведе
номиналы 100 триллион доллар болгон акча басып чыгарылды.
Калайык бир нан сатып алуу үчүн, кол араба толо
акча сүйрөп жүрүштү.
Өкмөт бир учурда инфляцияны мыйзамсыз деп жарыялап,
бааны көтөргөн кишилер чындап эле камакка алынышкан.
2009-жылы алар Зимбабве долларынан баш тартышкан
жана бүгүнкү күнгө чейин
аларда улуттук валюта жок.
Алардын эли АКШ доллары, Британия фунт стерлинги
жана евро сыяктуу валюталарды колдонушат.
Бул гиперинфляцияга чейин
биринчи Зимбабве доллары
1,25 долларга барабар болгон.
Эгерде тиги 100 триллион долларлык банкнота
ошол курска барабар болгондо,
анда ошол бир эле банкнота бүткүл дүйнөдөгү акчадан...
эки эсе кымбат болмок.
Бирок канчалык таң калычтуу болсо да,
бул окуя - тарыхтагы эң жогорку
экинчи инфляция болуп эсептелет,
ага чейинки орунда 1946-жылкы Венгриядагы инфляция турат.
Зимбабвенин инфляциясы 2008-жылы
ноябрдын ортосунда туу чокуга жеткенине карабастан,
алардын жалпы эң жогорку айлык инфляциясы 79,6 миллиард %ды түзгөн,
ал эми Венгрияда 1946-жылы июльда эң жогорку айлык инфляция
41,9 квадриллион %ды түзүп, баалар ар бир 15 саат сайын эки эсеге өскөн.
Салыштыруу үчүн:
болжол менен 3%дык туруктуу инфляция менен өлкөдө
баалар ар бир 23 жылда эки эсеге өсөт.
Алардын валютасы пенго деп аталып,
инфляциянын өсүшү менен б.-пенго киргизилген
(миллиард пенго дегендин кыскасы),
бул чындыгында кыска масштабда 1 триллион пенгого тең болгон.
Айлык эң жогорку инфляциянын
рекорду менен бирге Венгрия
буга чейин чыгарылган эң жогорку
номиналдагы банкнот боюнча да рекордго ээ
100 миллион б.-пенголук банкнота,
б.а., 100 миллион миллиард,
бул кыска масштабда
100 квинтиллион пенго болот.
1 миллиард б.-пенголук акча басылган, бирок эч качан чыгарылган эмес.
1941-жылкы алмашуу курсу боюнча, 1 доллар 5 пенгого жакын болгон.
1946-жылы, валюта токтотулгандан кийин,
жагдай ушунчалык көзөмөлдөн чыгып кеткендиктен,
эгер сиз бүткүл өлкөдөгү ар бир банкнотту алсаңыз,
алардын жалпы баасы АКШ центинин ондон бирине барабар болмок.
Андан кийин Венгрия форинтке өттү,
мында 1 форинт 400 октиллион пенгого барабар болду
(бул санда 29 нөл бар).
Мындан улам мамлекет өз карызын төлөө үчүн
жөн эле акча басып чыгара албайт. Мунун аягы жакшы бүтпөйт.
Мамлекеттик карыз эмне экенин так түшүнүү да маанилүү.
Мамлекеттик карыз жеке карызга караганда алда канча татаал болот.
Бул жөн эле «сен кишилерге карызсың» деген сөз эмес.
Эң көп мамлекеттик карызы бар өлкөнү алалы, учурда бул өлкө АКШ,
17 триллион долларга жакын карызы бар.
Балким, билет чыгарсыз, Америкага эң көп карыз берген өлкө...
Кытай болуп саналат.
Бул чын болгону менен
жаңылтышы деле мүмкүн.
Жалпы карыздын 8%га жакыны гана Кытайга туура келет.
Карыздын көбү, чындыгында,
Америка Кошмо Штаттарынын өкмөтүнө,
Социалдык камсыздоо же Федералдык резерв сыяктуу уюмдарга таандык.
Мындан тышкары, дагы 30%ы АКШ жарандарына таандык.
17 триллиондун 8%ы да көп акча болгону менен,
Кытай Ак үйдүн эшигин каккылап,
1,2 триллион долларын талап кыла албайт.
Бул - башкача иштейт.
Негизинен АКШнын Каржы министрлиги казыналык облигацияларды чыгарат.
Сиз бул насыя кагаздарын сатып алсаңыз болот
жана өкмөт жыл сайын ал облигация боюнча
үстөк пайыздарды төлөп берет.
Анан облигациялардын мөөнөтү бүткөндөн кийин,
алар сизден казыналык облигацияны кайра сатып алышат.
Эгерде өлкө каржылык кыйынчылыкка кабылса,
анда ал карызын төлөй албай калышы мүмкүн;
бул, негизинен, акчаңызды кайра кайтарып албайсыз дегенди билдирет.
Бирок АКШ жалпысынан абдан коркунучсуз инвестиция болуп эсептелет,
анткени АКШ доллары дүйнөдөгү эң кеңири колдонулган
жана эң ишенимдүү валюта болуп саналат.
Ал тургай Конституцияда АКШ өз карызы боюнча
дефолт жарыялай албайт деп жазылган.
Мен сизди төмөндөгү акыркы ой менен калтырам
жана менимче, бул - эмне үчүн өкмөттөр чексиз көлөмдөгү акчаны
басып чыгара албастыгын жыйынтыктоонун эң жакшы жолу.
«Эгерде акча дарактарда өссө...
анда анын наркы жалбырактардай болмок».
Көргөнүңүз үчүн ыраазычылык билдиребиз.