Қарыз төлеу,үйсізді тамақтандыру,
жұмыссыздықты жою немесе
кез келген өзге мәселені шешуге
неліктен көбірек ақша
басып шығарыла салмайды
деп ойланып көрдіңіз бе?
Бұл бір ессіз
сұрақ сияқты көрінуі мүмкін,
бірақ меніңше,жұрт бұл сұрақты
қоюға ұялатын сияқты.
Алайда бұл сұрақ талай адамның
Оған қысқаша бір сөзбен жауап беруге болады:
инфляция.
Инфляция анықтамасы мынадай:
ақша мөлшерінің өсуіне байланысты
бағалардың жалпы деңгейінің
тұрақты түрде, ұдайы өсуі.
Ол валюта құндылығын жояды.
Оған қайтып ораламыз.
Алдымен ақшаның…
нақты не екенін айтып шығайын.
Қазір бұл айдан анық сияқты естілуі мүмкін,
бірақ сіз ақшаның ішкі құндылығы мүлдем
жоқ екенін түсінуіңіз керек.
Яғни, ақшаның өзінде
еш құндылық жоқ.
Ол бір нәрсе сатып ала алатындықтан
ғана құнды саналады.
Егер адам жоқ аралда жалғыз қалсаңыз,
ақша түкке жарамсыз болып қалар еді.
Біз оның құндылығына сенгендіктен
ғана ақшаның құндылығы бар.
Бұл Тинкербелл эффекті,
оны мен Vsauce сайтынан білдім.
Тинкербелл эффекті
біз оның барлығына сенгендіктен
ғана бар нәрсені білдіреді.
Ақшаның жайы да осы.
Теория жүзінде,
егер адамдар аяқ астынан
ақшаның құны жоқ дегенге сене бастаса,
оның құны болмас еді.
Әрине,ол үнемі бұлай болған жоқ.
Ақша мыңдаған жылдардан бері бар.
Бастапқыда ол
тауар ақша түрінде қолданылды.
Тұз,дәмдеуіш,ат,қару-жарақ сияқты құндылығы
мен пайдаға жарамды заттар қолданылды.
Ішкі құндылығы болмаса да,
сирек кездесетіндіктен,
алтын, күміс сияқты
қымбат металдар да
валюта қызметін атқарды.
Содан кейін репрезентатив(өкілдік) ақша пайда болды.
Иелігіңіздегі заттың бәрін көтеріп шығу қиын болғандықтан,
репрезентатив ақша қолайлы болды.
Сіз алтыныңызды банкке бересіз,
олар оны сақтап отырады да,
сізге әлгі алтынның иесі екеніңізді
растайтын бір жапырақ қағаз береді.
Кез келген адам әлгі қағазбен
барып алтынды талап ете алатындықтан,
әлгі қағаз ақша ретінде қолданылды.
Бірақ қазір
барлығы дерлік фиат ақша,яғни алтынға
айырбасталмайтын ақша қолданады.
Фиат ақша үкіметке сенім болғанын,
оның ақшасы құнды боларына сенім болғанын талап етеді.
Мысалға салыстырмалы түрде жас мемлекет
деп алатын болсақ,
АҚШ 200 жыл ішінде барлық
3 монетарлық жүйеден өтті.
1792 жылы АҚШ
еуропа ақшасын қолдануды тоқтатқан кезде
1792 жылғы Монета акті негізінде
АҚШ доллары пайда болды.
Бастапқыда АҚШ доллары
тауар ақша түрінде,
алтын,күміс және мыс тиын түрінде шықты.
Тиындар таза алтын, күміс
және мыстан жасалды
және тиынды жасауға
жұмсалған металл құны
тиын бетінде жазылған құнға тең еді.
Содан кейін 1900 жылғы
Алтын стандарты акті негізінде ел тауар
және репрезентатив ақша қосындысына көшті.
Үкімет кез келген уақытта
алтынға айырбастауға болатын доллар банкноттарын шығарды.
Сол кезде көп ел Алтын стандарты түріндегі
өлілдік ақша қолданатын.
Елдер арасындағы
айырбас бағамын
дәл есептеудің тиімді тәсілі осы еді.
Мысалы, егер алтынның 1 граммы
Британияда 1£, ал Американда 1,5$ тұрса,
cіз 1£ 1,5$-ға тең деген логикалық қорытынды жасайсыз.
Алтын тиын қолданысы тоқтап,
өзге тиын құрамына
күміс қосылмайтын болып,
АҚШ-та тауар ақша
дәуірі бітті.
1971 жылы Ричард Никсон
ресми түрде Алтын стандартынан бас тартып,
АҚШ фиат ақшаға көшті.
Сондықтан қазіргі ақшаның артында
алтын немесе сол сияқты қандай да бір құндылық тұрған жоқ.
Енді өз тақырыбымызға көшейік.
Ұсыныс пен сұраныс графикасы мұның не себепті
бағаларды өсіретінін көрсетеді.
Экономикада ақшаның көп болуы
тауар мен қызметтің сұраныс
қисығын жылжытады.
Бірақ осы кезде
экономикалық өнім көлемі артпайтындықтан,
бағалар өсуі керек.
Былай қарастырайық.
Егер үкімет бір миллион доллар басып шығарып,
оны азаматтарға спорт көлігін сатып алуға деп
почтамен салып жіберсе,жұрттың бәрі
спорт көлігін аламыз деп сыртқа шықса...
алайда елде спорт көлігінің
саны шектеулі ғана болғандықтан,
оны ұсынушылардың спорт көлігінің
бағасын өсіруі ақылға сиымды.
Осыны басқа мысалмен көрсетейік,
елсіз аралдағы
4 адамды елестетіңіз.
Олардың әрқайсысында 10 дана жеміс бар.
Барлық жеміс құны тең.
Енді олар алма бағын тапты делік.
Алманың номиналдық құны артты,
себебі оның саны көп,
бірақ ұсыныс артқандықтан,
алманың
нақты құны түсті.
Сондықтан қазір
10 алмаға 1 ғана банан тиеді,
себебі алмаға сұраныс төмен,
бананға жоғары.
Түсіндіре кетейін,бұл аналогиядағы
адамдар - түрлі елдер,
жеміс - олардың валюталары,
ал алма ағашы-басып шығарылған ақша.
Тым көп ақша басып шығарудың дұрыс емес екенін
экономикалық теориядан ғана біліп отырған жоқпыз.
Бертіндегі тарихтың өзінде бірнеше мысал бар.
Ең соңғы мысал-Зимбабве, бұл ел 2008 жылы
ақша басып шығару кесірінен шектен тыс жоғары инфляциядан жапа шекті.
Президент Мугабенің бірнеше сорақы шешімінің салдары осындай болды.
Экономика нашарлай бастағанда
үкімет шығындарын төлеу үшін
Мугабе көбірек ақша басып шығарды.
Осының кесірінен инфляция шарықтап кетті,
2008 жылдың қарашасында
Зимбабведегі инфляция...
Негізі,тоқтай тұрыңыз,бір секунд.
Алдымен бір-ақ мәлімет берейін.
АҚШ-тағы инфляция 2% шамасында.
Экономистер жалпылай алғанда
1-3% инфляция көрсеткішінің оңтайлы екеніне келіседі.
Қазір әлемдегі бірінші елдердің инфляция көрсеткіштері 0-5% айналасында.
Инфляция деңгейі 50%-дан асқан ел
гиперинфляцияға ұшырады деп саналады.
Сонымен...осыны қаперде ұстаңыз,
Зимбабведегі инфляцияның ең жоғары көрсеткіші...
6,5...секстиллион пайызға жетті!
Басқаша айтсақ,мына сан 22 таңбадан тұрады!
Баға 24 сағат сайын 2 есеге өскен
сұмдық жағдай орын алды!
Үкімет проблеманы
үсті-үстіне үлкенірек деноминациядағы
ақша басып шығарып шешпек болды.
Сонымен қатар олар
зимбабве долларын 3 мәрте қайта бағалап,
4 түрлі ISO коды бар
4 түрлі валюта шығарды.
Соңғы қайта деноминациялау алдында олар
100 трлн доллардық банкнот шығарып жүрген еді.
Халық бір бөлке сатып алуға қажетті
ақшаны арбаға тиеп апаратын.
Үкімет бірде тіпті инфляцияны заңсыз әрекет деп танып,
бағаны көтерген адамдар қамауға да алынды.
2009 жылы зимбабве доллары
айналыстан шығарылды, содан бері
бұл елдің ұлттық валютасы жоқ.
Зимбабве халқы АҚШ доллары, фунт стерлинг
және евро сияқты валюталарды қолданады.
Гиперинфляция алдында
бірінші зимбабве доллары
шамамен 1,25$ еді.
Егер әлгі 100 трлн долларлық банкнот
осы айырбас бағамына татыған жағдайда,
сол жалғыз банкнот бүкіл әлемдегі
ақша құнынан... 2 есе көп болар еді.
Бірақ ерсі естілсе де,
Зимбабве мысалынан да
сорақы инфляция
1946 жылы Венгрияда орын алды.
2008 жылдың қараша айының ортасында
шарықтау шегіне жеткен Зимбабведегі
инфляцияның жалпы ең жоғары айлық көрсеткіші 79,6 млрд% болды,
ал 1946 жылдың шілдесінде Венгрияда ең жоғары айлық инфляция
41,9 квадриллоион % болып,бағалар 15 сағат сайын 2 еселеніп отырды.
Салыстыру үшін айтсақ,
3% шамасындағы қалыпты инфляция көрсеткішіне ие елде
бағалар 23 жылда ғана 2 еселенеді.
Венгрияның валютасы «пенго» деп аталатын,
инфляция өскенде «b.-pengő» шықты
(млрд пенгоның қысқартылып жазылуы).
Бұл қысқа мерзім бойынша 1 триллион пенгоға тең.
Айлық ең жоғары
инфляция рекордымен қоса
Венгрия бұрын-соңды қолданысқа енгізілген
ең үлкен банкнот деноминациясы бойынша да рекорды жасады.
100 млн.b.-pengő банкноты
іс жүзінде 100 млн миллиард пенго еді.
Қысқа мерзім бойынша бұл
100 квинтиллион пенго.
1млрд b.-pengő банкноты басылып шығарылғанымен,қолданысқа енгізілген жоқ.
1941 жылы айырбас бағамы 5 пенгоға 1$ болатын.
1946 жылы пенго айналымнан шығарылғанда
оның көк тиындық құны қалмағаны соншалықты
бүкіл елдегі банкноттарды жинасаңыз да,
оның құны АҚШ пенниінің оннан біріне ғана татитын.
Содан кейін Венгрия форинтке көшті,
1 форинт 400 октиллион
(29 нөлі бар сан) пенгоға тең еді.
Сондықтан үкіметтің қарызын төлеймін деп ақша басып
шығара беруге болмайды. Оның арты жақсы емес.
Ұлттық қарыз дегеннің не екенін де түсінген абзал.
Ұлттық қарыз жеке қарыздан әлдеқайда күрделі.
Ол сіздің жұртқа қарыз болғаныңыз сияқты емес.
Ұлттық қарызы ең үлкен ел - АҚШ-ты алайық,
қазір оның борышы 17 трлн доллар шамасында.
АҚШ-тың ең үлкен кредиторы...
Қытай екенін білетін шығарсыз.
Бұл рас болғанымен,
жаңылыстыратын бір нәрсе бар.
Барлық қарыздың 8% ғана Қытайға тиесілі.
Қарыздың дені
АҚШ үкіметінің өзіне,
Әлеуметтік қамсыздандыру немесе Федералды резерв сияқты ұйымдарға тиесілі.
Бұған қоса,қарыздың тағы 30% АҚШ азаматтарына тиесілі.
17 триллионның 8 пайызының өзі талай ақша болса да,
Қытай Ақ Үйдің есігін қағып,
1,2 трлн долларды талап ете алмайды.
Оның тәртібі олай емес.
Негізі АҚШ қаржы министрлігі қазынашылық облигацияларын шығарады.
Сіз осы облигацияларды сатып аласыз да,
үкімет сізге жыл сайын
сыйақы төлеп отырады.
Содан кейін уақыты келгенде
олар қазынашылық облигацияларды кері сатып алады.
Қазір бір ел қаржылық қиындыққа ұшырайтын болса,
ол қарызын төлей алмай қалуы мүмкін,
яғни облигация алғандар өз ақшасын қайтара алмайды.
Бірақ жалпы алғанда АҚШ қауіп-қатері мүлдем жоқ инвестиция саналады,
себебі АҚШ доллары -әлемде
ең кең тараған және ең сенімді валюта.
Тіпті осы ел конституциясында да
АҚШ өз борышына дефолт жариялай алмайды деп жазылған.
Үкіметтің неліктен ақшаны тоқтаусыз
басып шығара бере алмайтынын
мына сөйлем өте жақсы түйіндейтін сияқты:
«Егер ақша ағашта өссе...
оның құны жапырақ құнындай болар еді».
Назарларыңызға рақмет.