A keni menduar ndonjëherë pse shtetet
nuk mund të printojnë më shumë para
për të shlyer borxhin,
ose për të ushqyer të pastrehët,
për t'i dhënë fund papunësisë,
apo çdo problem tjetër?
mund të duket si marrëzi,
por unë mendoj se është një nga ato pyetje
që njerëzit kanë turp ta bëjnë,
por një pjesë e mirë e tyre e mendojnë.
Përgjigja e shkurtër përmblidhet me një fjalë:
inflacion.
Inflacioni përkufizohet si
"rritje e qëndrueshme,
thelbësore e nivelit të përgjithshëm të çmimeve
që shoqërohet me rritje të volumit të parasë,
duke sjellë humbjen e vlerës së monedhës".
Por do t'i kthehemi pak më vonë kësaj.
Para se gjithash, ne duhet të përcaktojmë
saktësisht se çfarë është paraja.
Kjo mund të duket e qartë,
por ajo që duhet të kuptoni është se paraja
nuk ka asnjë vlerë të brendshme.
Kjo do të thotë se paraja në vetvete
nuk ka asnjë vlerë reale.
Ajo është e vlefshme,
sepse me to mund të blejmë gjëra.
Por nëse do të gjendeshit në një ishull të shkretë,
paratë nuk do të ishin aspak të dobishme.
Paraja është e vlefshme,
sepse besojmë se ashtu është.
Kjo njihet ndryshe si "Efekti Tinkerbell",
diçka që e mësova në internet nga Vsauce.
Efekti Tinkerbell përdoret për
të përshkruar diçka që ekziston,
vetëm sepse besojmë se ekziston.
E njëjta gjë mund të thuhet për paranë.
Në mënyrë hipotetike,
nëse njerëzit papritur do të fillonin të besonin
se paraja nuk ka asnjë vlerë,
ajo nuk do të kishte asnjë vlerë.
Sigurisht nuk ka qenë gjithmonë kështu.
Paraja ka qenë në qarkullim qysh prej një mijë vjetësh
dhe kur u përdor për herë të parë
ajo ishte në formën e parasë mall.
Mallrat e shkëmbyera kishin vlerë në vetvete dhe ishin të përdorshme
siç është kripa, erëzat, kuajt dhe armët,
si dhe metalet e çmuara si ari dhe argjendi,
që teknikisht, ashtu si kartmonedha,
as këto nuk kanë vlerë në vetvete,
por për shkak se janë të rralla ato pranohen
pothuajse nga të gjithë si mjet pagese.
Më pas kemi paranë përfaqësuese.
Duke qenë se është e vështirë të mbartësh me vete gjithçka që zotëron,
përdorimi i parasë përfaqësuese duket më i arsyeshëm.
Në thelb, ju depozitoni në bankë arin tuaj,
të cilin banka e ruan të sigurt,
dhe në kthim ajo ju pajis me një dokument
që vërteton se ai është i juaji.
Prandaj, këto dokumente mund
të përdoren si para, pasi çdokush mund
të shkojë në bankë për të tërhequr arin në çdo kohë.
Por sot,
pothuajse çdo vend në botë përdor
para konvencionale.
Paratë konvencionale kërkojnë besim
në shtet se paratë do të kenë vlerë.
Nëse marrim për shembull një
shtet relativisht të ri,
Shtetet e Bashkuara brenda 200 vjetëve i kanë
kaluar të tre sistemet monetare.
Në vitin 1792, kur Shtetet e Bashkuara
ndaluan së përdoruri paranë evropiane,
Ligji i vitit 1792 "Për monedhën"
solli futjen e dollarit amerikan.
Fillimisht, dollari amerikan ishte në formën
e parasë mall, në formën e monedhave
të arit, argjendit dhe bakrit.
Monedhat ishin me të vërtetë prej
ari, argjendi dhe bakri
dhe vlera e metalit e përdorur
ishte e barabartë
me vlerën e tyre reale.
Më pas, me miratimin e Ligjit të vitit 1900
"Për standardin e arit" shteti kaloi në një
përzierje të parasë mall edhe të parasë përfaqësuese.
Qeveria emetoi kartmonedhat dollarë,
të cilat mund të shkëmbeheshin me ar në çdo kohë.
Standardi i Arit është një lloj paraje përfaqësuese
që shumë vende përdorën në atë kohë.
Kjo ishte një mënyrë e efektshme
për të llogaritur me saktësi
kursin e këmbimit ndërmjet shteteve.
Për shembull, nëse një gram ar kushton
£1 në Britani dhe $1.50 në Amerikë,
atëherë lehtësisht mund të arrini në përfundimin se £1 duhet të jetë i barabartë me $1.50.
Monedhat e arit nuk u përdorën më
dhe argjendi u hoq
nga monedhat e tjera,
gjë që çoi në ndërprerjen e efektshme
të qarkullimit të parasë mall në Shtetet e Bashkuara.
Në vitin 1971, Riçard Nikson
braktisi zyrtarisht standardin e arit,
dhe SHBA u zhvendos në paranë konvencionale.
Pra, sot, paratë nuk mbështeten më nga ari ose
nga ndonjë vlerë tjetër.
Le të kthehemi te çështja në fjalë.
Grafiku i ofertës dhe kërkesës tregon
pse kjo sjell rritje të çmimeve.
Sasia e parave në ekonomi
ndryshon kërkesën për mallra dhe shërbime.
Kjo nuk sjell rritje të prodhimit ekonomik,
prandaj çmimet duhet të rriten.
Supozojmë se qeveria printon miliona dollarë
dhe ia shpërndanë me postë popullsisë së vendit,
duke bërë që secili të dojë të blejë një makinë sportive,
por numri i makinave sportive në vend është i kufizuar,
kështu që gjëja më e logjikshme për ta bërë është rritja e çmimit të makinave sportive.
Le të përdorim një analogji për ta ilustruar:
imagjinoni sikur në një ishull
të shkretë jetojnë katër njerëz.
Secili ka 10 kokrra frutash.
Frutat kanë vlerë të barabartë.
Ata zbulojnë një pyll me mollë.
Vlera nominale e mollëve është rritur,
sepse tani ka me shumicë,
por vlera aktuale e mollëve është ulur për shkak
të rritjes së ofertës.
Prandaj,
10 mollë tani kushtojnë 1 banane,
sepse kërkesa për mollë është e ulët, por e lartë për banane.
Për ta sqaruar këtë analogji,
njerëzit përfaqësojnë vende të ndryshme,
frutat monedhat përkatëse
dhe mollët janë paratë e printuara.
Nuk e dimë vetëm prej teorisë së ekonomisë
që printimi i shumave të mëdha të parave është ide e keqe.
Kemi disa shembuj gjatë historisë.
Më i fundit është ai i Zimbabvesë, kur në vitin 2008
pati një nivel jashtëzakonisht të lartë inflacioni për shkak të printimit të parave.
Kjo ishte rezultat i disa vendimeve shumë të këqija të presidentit Mugabe.
Kur situata ekonomike ndryshoi për keq,
Mugabe printoi më shumë para
për të paguar shpenzimet qeveritare.
Kjo bëri që inflacioni të rritej shumë,
dhe në mes të nëntorit 2008,
inflacioni në Zimbabve arriti kulmin...
Në fakt, prisni pak:
Së pari më duhet t'ju njoftoj me kontekstin.
Inflacioni në Shtetet e Bashkuara është rreth 2%.
Në përgjithësi ekonomistët pajtohen
që nivelet e inflacionit nga 1-3% janë optimale.
Norma e inflacionit në vendet e zhvilluara sot është 0-5%.
Një vend konsiderohet me hiperinflacion
kur nivelet e inflacionit arrijnë mbi 50%.
Pra,...
duke pasur parasysh këtë, inflacioni i Zimbabvesë,
në kulmin e tij, arriti në... 6.5... sekstilionë %!
Ose me fjalë të tjera, ky është një numër me 22 shifra!
Situata u përkeqësua kaq shumë,
saqë çmimet dyfishoheshin çdo 24 orë!
Qeveria u përpoq të zgjidhë problemin duke
printuar gjithnjë e më shumë para
dhe me prerje gjithnjë e më të mëdha.
Ata gjithashtu vazhduan të hiqnin zerot në fund,
duke bërë një rivlerësim të dollarit vendas tri herë
dhe duke lëshuar katër monedha të ndryshme
me katër kode të ndryshme ISO.
Përpara rivlerësimit të prerjes së fundit, ata po printonin
kartëmonedha njëqind trilion dollarëshe.
Njerëzit realisht po përdornin karroca dore plot me para
për të blerë një copë bukë.
Në një moment, qeveria madje e deklaroi inflacionin të paligjshëm,
dhe njerëzit në të vërtetë u arrestuan për ngritje të çmimeve.
Në vitin 2009, dollari i Zimbabvesë
doli nga qarkullimi,
dhe ata ende nuk kanë monedhën e tyre kombëtare.
Njerëzit përdorin monedha të tjera si dollarin amerikan,
paundin dhe euron.
Para hiperinflacionit,
dollari i parë i Zimbabvesë
vlente rreth 1.25 dollarë amerikan.
Nëse ajo kartëmonedhë njëqind trilion dollarëshe
do të vlente sa ai kurs këmbimi,
kjo kartëmonedhë e vetme do të vlente më shumë,
sesa paratë në të gjithë botën... dyfishi.
Sado absurde mund të jetë,
ky shtet zë vendin e dytë për
inflacionin më të lartë në histori,
pas atij të Hungarisë në vitin 1946.
Megjithëse inflacioni i Zimbabvesë arriti kulmin
në mesin e nëntorit të vitit 2008,
inflacioni i tyre më i lartë mujor ishte 79.6 miliardë %,
ndërsa inflacioni më i lartë mujor në Hungari, në korrik të vitit 1946,
ishte 41.9 kadrilon %, me çmimet që dyfishoheshin çdo 15 orë.
Për krahasim, në një shtet me
një normë normale të inflacionit rreth 3%,
çmimet dyfishohen çdo 23 vjet.
Monedha e tyre quhej "pengő",
dhe ndërsa inflacioni u rrit, ata prezantuan b.-pengőn,
shkurtimi për miliardë pengo, e barabartë
me 1 trilion pengo në formën e shkurtuar.
Përveç rekordit që mban
për inflacionin më të lartë mujor,
Hungaria mban edhe rekordin
për prerjen më të lartë të kartëmonedhës që është emetuar ndonjëherë
-100 milionë b.-pengo kartëmonedhë,
që do të thotë, 100 milionë trilionë,
që është 100 kuintilionë pengo
në formën e shkurtër.
Një miliardë b.-pengo kartëmonedhë u printua gjithashtu por nuk u emetua kurrë.
Në vitin 1941, kursi i këmbimit ishte rreth 5 pengő për $1.
Në vitin 1946, kur monedha u hoq nga qarkullimi,
situata doli kaq shumë jashtë kontrollit,
saqë nëse do të mblidheshin të gjitha kartëmonedhat në të gjithë vendin,
vlera e tyre do të ishe e barabartë me një të dhjetën e një centi amerikan.
Më pas Hungaria hodhi në qarkullim monedhën e re, forintën,
ku 1 forintë ishte e barabartë me 400 oktilionë pengo
-ky numër është me 29 zero.
Kjo është arsyeja pse qeveritë nuk mund të printojnë
thjesht para për të shlyer borxhin e tyre.
Sepse nuk përfundon mirë.
Është gjithashtu e rëndësishme të kuptojmë saktësisht se çfarë është borxhi publik.
Borxhi publik është një koncept shumë më i ndërlikuar, sesa borxhi personal.
Ky nuk është thjesht "u ke borxh të tjerëve."
Të marrim si shembull vendin me borxhin publik më të lartë, Shtetet e Bashkuara
që kanë rreth 17 trilionë dollarë borxh.
Dhe mbase jeni në dijeni se zotëruesja e borxhit më të madh të SHBA-ve është...
Kina.
Edhe pse kjo është e vërtetë,
në të njëjtën kohë është edhe disi çorientuese.
Nga borxhi i përgjithshëm, Kina zotëron vetëm rreth 8%.
Pjesa më e madhe e borxhit në të vërtetë i përket
vetë qeverisë së Shteteve të Bashkuara,
organizatave të tilla si Sigurimet Shoqërore ose Rezerva Federale.
Për më tepër, 30% e borxhit zotërohet nga qytetarët amerikanë.
Dhe ndërsa 8% e 17 trilionëve është ende një përqindje e lartë,
Kina nuk mund të trokasë thjesht në derën e Shtëpisë së Bardhë
dhe të kërkojë borxhin prej 1.2 trilionë dollarësh.
Nuk funksionon ashtu.
Në thelb, Departamenti Amerikan i Thesarit lëshon bono thesari.
Ju mund t'i blini këto bono
dhe qeveria do t'ju paguajë interesin
për atë bono çdo vit.
Më pas, kur skadon afati i maturimit të bonove,
qeveria do të blejë bonot e thesarit nga ju.
Tani, nëse një vend fillon të ketë probleme financiare,
ai mund të mos jetë në gjendje të shlyejë borxhin,
që në përgjithësi do të thotë se ju nuk do t'i merrni paratë tuaja mbrapsht.
Por, në përgjithësi, investimi në SHBA konsiderohet absolutisht pa rrezik,
sepse dollari amerikan është monedha më e përdorur
dhe më e besueshme në botë.
Madje edhe Kushtetuta përcakton se SHBA-ja
nuk mund të heqë dorë nga borxhi publik.
Do ta mbyll me këtë mendim të fundit,
ku sipas gjykimit tim është mënyra më e mirë për të përmbledhur
pse qeveritë nuk mund të printojnë thjesht para:
"Nëse paratë do të rriteshin në pemë...
do të ishin po aq të vlefshme sa vetë gjethet”.
Faleminderit që na ndoqët!