[музыка]
Экономика қағидалары
Кім триллионер болғысы келеді?
Диктатор болу оңай емес.
Айналасында оның орнына отырғысы келетін
адам көп болғандықтан,
ол әрдайым билігін сақтап қалуға алаңдайды.
Саяси бәсекелестер мен саяси одақтастар
арасында түлкібұлаңға салып жүру де бір әуре.
Оған қоса,өзің алдында есеп беруге тиіс
тақылдаған халық бар.
Көтеріліске шығып кетпеуі үшін
оларға аз нәрсе беріп, үнемі бақылап отыру керек.
Зимбабве президенті Роберт Мугабе
осы проблемаларға 2000 жылдары тап болды.
Оған қарсыластарын сатып алып,одақтастарына сыйлық беруге ақша керек еді.
Өкінішке қарай,ол салық алуға болатын нәрсенің бәріне шаш-етектен салық
белгілеп қойған еді,оның саясаты инвесторларды бездіріп жіберген.
Экономикалық ахуал нашар,
халық жұмыссыз және аш еді.
Сонда ол ақшаны қайдан алды?
Ел билеудің бір жақсы жері
өзіңнің жеке ақша жасайтын аппаратың-
баспа станоктарың болады.
Сөйтіп, қажеттілік туындағанда ақшаны басып шығара саласың,
Мугабе де сөйтті.
Жаңа басылып шыққан ақша Зимбабве экономикасының
өнімділігін арттырмады, жаңа инвестиция әкелмеді.
Сондықтан экономика көбірек тауар шығара алмады.
Іс жүзінде,дәл сол бұрынғы тауар мөлшерін торуылдаған ақша саны ғана артты.
Дәл сол тауарларды көздеген ақша саны артты деген
Зимбабве долларының сатып алу қабілеті түсті деген сөз.
Бұрынғыдай мөлшердегі заттарды сатып алуға көбірек доллар қажет болды.
Басқаша айтқанда,
жаңа басылған ақша нарыққа шыққанда
бағалар өсе бастады.
Баға жылына 50%-дық көрсеткішпен өсе бастады.
Бұл басы ғана еді.
Баға өсіп жатқанда,үкіметке бұрынғы шамадағы тауарларды сатып алу
үшін көбірек ақша басып шығару керек болды.
Олар сөйтті. Осылайша жағдай бақылаудан шығып кетті.
Баға жылдамырақ өскен сайын үкімет көбірек ақша басып шығарды,
баға одан сайын жылдам өсті: кері байланыс циклы жүрді.
2001 жылы баға жылына 100%-дық көрсеткішпен,
2002 жылы 200%,2003 жылы 600%-дық көрсеткішпен өсті.
2006 жылы баға жылына 1000%-дан жоғары көрсеткішпен шарықтады.
Әжетхана қағазын алуға 417 зимбабве доллары керек еді,
бір орамына емес, бір жапырақ әжетхана қағазы 417 Z$ тұрды.
Ақша құнының жылдам түскені соншалықты
қалтаңызға
таңертең салып шыққан ақша құны кешке кәдімгідей кеміп қалатын.
Сондықтан халық қолына тиген ақшадан тезірек құтылуға тырысты.
Зимбабвеліктер миллионер болды, бірақ өкінішке қарай
1 миллион зимбабве долларына жолыңыз болса,
бір тауық қана келетін.
Үкімет ақша басып шығаруын жалғастыра берді,
деноминация да ұлғая берді:
1 000 000 Z$-ы банкноты,100 млн,10 млрд, 100 млрд долларлық банкноттар шықты.
2008 жылы баға айына 1000%-ға өсіп,
үкімет 100 трлн долларлық банкнот шығарды.
Осы кері байланыс ілмегінде
баға айына 7,6 млрд пайыздық астрономиялық көрсеткішпен өсіп тұрды.
1 Ақш долларына,енді сатып алыңыз деп тұрған жоқпыз,
алайда қыруар Зимбабве доллары тиетін.
2008 жылдың соңында
Зимбабве доллары өлді,
Мугабенің шетел валютасындағы
транзакцияларды заңдастырудан өзге амалы қалмады.
Зимбабведегі гиперинфляция тоқтады.
Гиперинфляция өзге елдерде де орын алды,
мысалы, 1994 жылы Югославияда, 1949 жылы Қытайда, 1923 жылы Германияда.
Зимбабведегідей, бұл гиперинфляцияларға
әлгі елдердің үкіметі себепші болды, қолма қол ақшаны қатты қажет еткен
биліктің қаржыны көбейтуге баспа машиналардан өзге құралы болмады.
Зимбабве гиперинфляциясын
ақша ұсынысының артуынан туындаған инфляцияны да көрсетті.
Көп экономикаларға тән бұл қағиданы
алдағы видеоларда зерттеп, сынаймыз.