[musiqa sadosi]
Iqtisodiyot tamoyillari
Kim trillioner bo'lishni istaydi?
Diktator bo'lish oson emas.
Birinchidan, atrofingizda siz bo'lishni istaydigan odamlar ko'p,
shu sababli hokimiyatni
yo'qotmaslik uchun doimo xavotirlanasiz.
Siyosiy raqiblar va siyosiy ittifoqchilar o'rtasida
murosa bilan ish yuritish bosh og'riq ish.
Undan tashqari, siz qayg'urishingiz
kerak bo'lgan anavi xira xalq ham bor.
Isyon qo'zg'atmay xalqni jilovda ushlab turish muvozanatni
saqlab turishga qaratilgan tuganmas o'yinga o'xshaydi.
2000 yillar atrofida Zimbabve prezidenti
Robert Mugabe shunday muammolarga duch kelgan.
Dushmanlariga pora, ittifoqchilariga esa mukofot berish uchun unga pul kerak edi.
Afsuski, u soliqqa tortilishi mumkin bo'lgan deyarli barcha narsani soliqqa tortgan,
uning siyosati esa investorlarni qo'rqitib yuborgan edi.
Mamlakatda iqtisodiy ahvol
yaxshi emas edi, xalq ishsiz va och edi.
Xo'sh, u pulni qayerdan oldi?
Davlatni boshqarishning yaxshi tomonlaridan biri shundaki,
sizda o'z pul bosib chiqaradigan
bosmaxonangiz bo'ladi.
Demak, kerak bo'lganda bemalol pul bosib chiqarishingiz mumkin.
Mugabe ham aynan shunday qildi.
Yangi chiqarilgan pullar Zimbabve iqtisodiyotida unumdorlikni oshirmadi.
U yerga yangi investitsiyalar kirib kelmadi.
Shu sababli iqtisodiyotda tovar ishlab chiqarish ko'paymadi.
Amalda esa, ayni miqdordagi tovarlarga ko'proq pul to'g'ri kelib qoldi.
Tovarlar hajmi o'zgarmagan bir sharoitda pul massasining
ko'payishi Zimbabve dollarining xarid qobiliyatini pasaytirdi.
Bir xil miqdordagi mahsulotlarni sotib olish uchun endi ko'proq pul kerak edi.
Boshqacha qilib aytganda, yangi chiqarilgan pullar
bozorni to'ldirib, narxlar ko'tarila boshladi.
Narxlar yiliga 50 foizgacha ko'tarila boshladi.
Bu faqat boshlanishi edi.
Narxlar oshgani sari, ayni miqdordagi mahsulotlarni sotib olish uchun davlat
yanada ko'proq pul bosib chiqarishiga to'g'ri keldi.
Ular xuddi shunday qildi. Ana shunda vaziyat qo'ldan chiqdi.
Narxlar tezroq o'sgani sari, davlat ham shuncha ko'p pul
bosib chiqardi, o'z navbatida, narxlar yanada tezroq o'sdi: tuganmas xalqa.
2001 yilga kelib narxlar yiliga 100 foizga ko'tarildi.
2002 yilga kelib yiliga 200 foizga, 2003 yilga kelib esa, yiliga 600 foizga.
2006 yilga kelib narxlar yiliga 1000 foizdan ham yuqoriroq darajada o'sayotgan edi.
Tualet qog'ozi 417 Zimbabve dollari turgan.
Yo'q, ruloni emas, bir bo'lagi 417 dollar bo'lgan.
Pul shunchalik tez qadrsizlanayotgan ediki,
ertalabdagi pulingiz kechga kelib
ancha qadrsiz bo'lib qolar edi.
Shuning uchun odamlar pul qo'lga tushishi bilan undan qutulishga harakat qilardi.
Zimbabveliklar millionerga aylandi, lekin afsuski,
bir million Zimbabve dollariga bitta tovuq olish mumkin edi
u ham omadingiz chopsagina.
Ammo baribir davlat kattaroq va kattaroq
qiymatdagi pullarni bosib chiqarishni davom etdi:
1 million, 100 million, 100 milliard Zimbabve dollariga teng kupyuralarni chiqardi.
2008 yilda narxlar oyiga minglab foizgacha o'sa boshladi,
davlat esa 100 trillion dollarlik kupyura bosib chiqara boshladi.
Tuganmas xalqa eng cho'qqi nuqtaga yetganda,
narxlar oyiga 7,6 milliard foizga teng astronomik darajada o'sayotgan edi.
Bir AQSh dollariga, raqamni aytishga harakar ham qilmaymiz, lekin mana shuncha
Zimbabve dollari olishingiz mumkin edi.
2008 yilning oxirida
Zimbabve dollari amalda yo'q bo'lib ketdi va
Mugabeda savdo-sotiqlar chet el
valyutasida amalga oshirilishini qonuniylashtirishdan boshqa chora qolmadi.
Zimbabve giperinflyatsiyasiga barham berildi.
Giperinflyatsiya boshqa mamlakatlarda, xususan, 1994 yilda Yugoslaviyada,
1949 yilda Xitoyda va 1923 yilda Germaniyada ham kuzatilgan.
Zimbabve singari, giperinflyatsiya davlatning naqd pulga muhtojligi
va unda pul chiqarish uskunalaridan boshqa mablag'
jalb qilish imkoniyati bo'lmaganligi sabab bo'lgan.
Zimbabve giperinflyatsiyasi biz kelasi
videolarda batafsilroq tanishib chiqadigan
umumiy tamoyilni tasvirlaydi.
Ya'ni, inflyatsiya pul massasi o'sishi natijasida kelib chiqadi.